وبلاگ کوه نوردی و صعودهای ورزشی گل کوه

ژرفای پنهان زاگرس

کاوشی در غارهای استان ایلام

گزارش و ترسیم نقشه: فواد رضاپور، سارا عدالتیان آراسته

اسفند ۱۴۰۴

با سپاس از: آقایان دکتر علیرضا محمدی، حاجی کریمی، احمدرضا کریمی، علیرضا زمانی ، جواد نظامدوست، احمد باقری، قدرت جعفری، محمود شاهی و خانم‌ها دکتر معصومه غفاری، ژاله نادمی ، پریسا حسین‌زاده و محیط‌بانان گرانقدر استان ایلام

فهرست مطالب

1-معرفی منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ

2-غار طلسم

3-زمین‌شناسی غار طلسم

4-تصاویر غار طلسم

5-نقشه غار طلسم

6-غار چهل ستون

7-زمین‌شناسی غار چهل ستون

8-تصاویر غار چهل ستون

9-نقشه غار چهل ستون

10-معرفی منطقه حفاظت‌شده (اثر طبیعی ملی) دهلران

11-غار خفاش

12-خفاش‌های مشاهده شده در غار خفاش دهلران

13-زمین‌شناسی غار خفاش

14-تصاویر غار خفاش

15-نقشه غار خفاش

16-غار هویر

17-زمین‌شناسی غار هویر

18-تصاویر غار هویر

19-نقشه غار هویر

20-غار قلاپیکه

21-زمین‌شناسی غار قلاپیکه

22-تصاویر غار قلاپیکه

23-چشمه قیر اثر طبیعی ملی دهلران

24-پیوست ۱: شیوه نامه درجه بندی و تعیین حریم حفاظتی غارها

معرفی منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ

منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ با مساحت ۲۹۱۴۶هکتاردر شمال استان ایلام و در بین سه حوزه استحفاظی شهرستان‌های ایلام، سیروان و ایوان قرار دارد. وسعت منطقه ۳۳ هزار هکتار و بصورت کوهستانی با پوشش جنگلی است. این منطقه در طول شرقی ۴۶ درجه و ۱۸ دقیقه تا ۴۶ درجه و ۳۷ دقیقه و عرض شمالی ۳۳ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۳ درجه و ۴۵ دقیقه واقع شده است.

دامنه تغییرات ارتفاعی بین ۱۱۰۵ تا ۲۶۵۰ متر از سطح دریا متغیر است و پستی و بلندی منطقه حفاظت شده در تمام سطح منطقه یکسان نبوده و بیش از ۷۰ درصد آن کوهستانی است. کوه‌ها ،دره‌ها و صخره‌های متعددی که در سطح منطقه وجود دارند.

پوشش گیاهی و گونه‌های شاخص:

پوشش گیاهی منطقه به دلیل شرایط کوهستانی و بارندگی نسبتاً مناسب، غنی و متنوع است:

جنگل‌های بلوط: مهم‌ترین و چشم‌انداز غالب منطقه، جنگل‌های بلوط ایرانی است که ارزش اکولوژیکی بالایی دارد .

منطقه قلارنگ، دامنه‌های برفی کوه سیوان

تنوع زیستی: مطالعات انجام‌شده در بخشی از این منطقه (حوضه آبگیر شلم) منجر به شناسایی ۲۳۱ گونه گیاهی از ۴۶ خانواده مختلف شده است .

گونه‌های شاخص: مهم‌ترین خانواده‌های گیاهی منطقه عبارتند از کاسنیان (Asteraceae) با ۳۵ گونه، باقلائیان (Fabaceae) و نعنائیان (Lamiaceae) هرکدام با ۱۹ گونه .حدود ۲۲.۳۲ درصد از گونه‌های گیاهی این منطقه، مختص ایران هستند .

گونه‌های گیاهی نادر و در معرض انقراض

در منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ گونه‌هایی یافت می‌شوند که از نظر زیبایی‌شناسی و همچنین خواص دارویی و صنعتی بسیار قابل توجه هستند. ازجمله این گونه‌ها می‌توان به لاله واژگون، آویشن، قدومه، پونه، درمنه، چمن گندمی و چاودار کوهی اشاره نمود.

استان ایلام، کوهستان قلارنگ، گردنه مله گون، درخت ارجنه طلایی

حیات وحش منطقه مانشت و قلارنگ از دیرباز زیستگاه گونه‌های ارزشمند جانوری بوده است:

گونه‌های شاخص: در گذشته، گونه‌هایی مانند کل و بز، قوچ و میش، خرس قهوه‌ای و پلنگ به وفور در این منطقه زندگی می‌کردند. اما متأسفانه به دلایلی مانند تعارضات انسانی و تخریب زیستگاه، جمعیت بسیاری از این گونه‌ها به شدت کاهش یافته و اکنون یا به صورت لکه‌ای و بسیار محدود دیده می‌شوند یا از منطقه رخت بربسته‌اند . با این حال، منطقه هنوز هم برای گونه‌هایی مانند بز وحشی (کل) و پلنگ ایرانی ارزش حفاظتی بالایی دارد .

گوزن زرد ایرانی، تکثیر در منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ

منابع آبی: منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ فاقد رودخانه‌هاي دائمي بوده ولي رودخانه‌هاي فصلی متعددي در سطح آن وجود دارند كه مهمترين آنها رودخانه فصلي ميان تنگ است كه صرفاً در فصل‌هاي پرباران داراي آب بوده و در ساير فصول تقريباً خشك است. همچنين در سطح منطقه چشمه‌هاي زيادي وجود دارند که تعدادي از آنها به منظور تامین آب مورد نیاز باغداري و كشاورزي مورد استفاده قرار مي‌گيرند . وجود برخي چشمه‌ها در ارتفاعات و تشكيل آبشارهاي فصلي بر جاذبه‌هاي طبيعي منطقه افزوده‌ و چشم‌اندازهاي زيبايي را ايجاد نموده‌اند. چشمه‌هاي مجاور غار چهل ستون واقع در دامنه كوه قلارنگ بدليل نداشتن راه دسترسي آسان به منطقه، مورد استفاده حيات وحش قرار مي‌گيرند و يكي از مهمترين جلوه‌هاي طبيعي منطقه است. چشمه‌هاي ارتفاعات گچان، انبار آب، سيوان، چشمه ژاپني، پا دامنه مانشت، چشمه‌هاي منطقه دالاب، چشمه‌هاي شلم، تازي راه، هيوانان و چشمه سفيد از جمله مهمترين منابع آبي منطقه هستند.

فرونشست زمین در مسیر غار چهل ستون

این منطقه از نظر زمین‌شناسی و گردشگری طبیعی نیز بسیار مستعد است و وجود دره‌های عمیق و صخره‌های زیبا، مناظر و چشم‌اندازهای کوهستانی بدیعی را خلق کرده است .

غار طلسم

موقعیت جغرافیایی

استان: ایلام

شهر: ایوان

منطقه حفاظت شده: مانشت و قلارنگ

درجه حفاظتی: ۲ (دسترسی محدود)

موقعیت جغرافیایی:

E: 6274.... m

N: 37383.... m

38 S

Elevation: 2095 m

ابعاد دهانه: ارتفاع: 3m عرض: 4.30m

دسترسی به غار: پس از عبور از شهر ایوان و روستای سراب و ورود به دره‌ای در سمت راست در نقطه‌ای که مکان آن را ثبت نمودیم، توقف کرده و بقیه مسیر را با حدود یک ساعت کوهپیمایی از یال سمت راست تا نزدیک خط‌الراس صعود می‌کنیم تا به دهانه غار دست یابیم. برخی از نقاط مسیر درگیری با سنگ دارند که بایستی با دقت و احتیاط لازم از آنها صعود نمود.

ابتدای دهانه گودال‌هایی به جا مانده از حفاری‌های غیر مجاز گنج یابان به چشم می‌خورد که متاسفانه تخریب عظیمی را در نقاط مختلف غار به همراه داشته است.

مختصات نقطه شروع کوهپیمای

....E: 46° 22.03’

....N: 33° 4629’

Elevation: 1518 m

مسیر دسترسی به غار طلسم،. منطقه مانشت و قلارنگ. خط آبی دهلیز اصلی غار را نشان می دهد.

مسیر کوهپیمایی تا دهانه غار طلسم، منطقه مانشت و قلارنگ، جبه غربی کوه

زمین‌شناسی غار طلسم

غار آهکی طلسم در سازند آسماری قرار دارد و سنگ آهک میزبان غار، سنگ آهک لایه نازک تا توده ای کرم تا سفید رنگ، دولومیت و مارن مربوط به الیگومیوسن می‌باشد. غار در امتداد یال یک تاقدیس با محور مایل، در نزدیکی خط الراس و مجاورت یک گسل اصلی شکل گرفته است.

موقعیت غار طلسم بر روی نقشه زمین شناسی و سازند آسماری

موقعیت غار طلسم بر روی نقشه زمین شناسی و یال تاقدیس

از روستای سراب بسمت دره‌ای واقع در شمال شرق آن که در امتداد یک گسل اصلی شکل گرفته است و پس ازحدود یک ساعت صعود از یال سمت راست به دهانه غار طلسم می‌رسیم. این یال در حقیقت یال یک تاقدیس با محور مایل است. در نزدیکی خط‌الرأس این تاقدیس، یک شکستگی با محور تاقدیس برخورد کرده است. خمش لایه‌ها در تاقدیس، به‌ویژه در نزدیکی خط‌الرأس، باعث ایجاد تنش‌های کششی و بازشدگی در سنگ آهک شکننده شده است. محل برخورد شکستگی‌های آهک با محور تاقدیس، یک زون خردشده و بهم‌ریخته با نفوذپذیری بسیار بالا ایجاد کرده است. این زون خردشده، یک "نقطه ضعف" ساختاری فوقالعاده است که به عنوان مجرای اصلی برای ورود و حرکت آب‌های سطحی و زیرزمینی عمل کرده و مکان اولیه برای انحلال را فراهم کرده است.

دهلیزهای غار در راستای این شکستگی‌های گسترش افقی داشته و با شیبی اندک به سمت بالا می‌رود و توسط میان لایه‌های مارنی کنترل می‌گردد. گسترش دهلیزها بیشتر از شکستگی پرتگاه صفحه گسل تبعیت می‌کند تا محور یال و صرفا برخی دهلیزهای فرعی در راستای صفحه محور تاقدیس شکل گرفته‌اند.

دهانه غار با ابعاد ۴ و نیم در ۳ متر و بصورت نیم دایره شکل گرفته است. در سرتاسر دالان‌های ابتدایی غار نهشته‌های دراپری (پرده رسوبی) و سودا استرا (نی نوشابه) در سقف و دیواره‌ها به چشم می‌خورد که نشان‌دهنده شرایط هیدرولیکی پایدار غار و جریان آرام آب در درزه و شکاف‌های آهک می‌باشد. به تدریج سقف غار بلندتر شده و نهشته‌های کلسیتی در سقف به چشم می‌خورد. همچنین میزان رطوبت و تعداد غارنهشته‌ها افزایش می‌یابد و می‌توان فلواستون‌های گسترده‌ای که آب از سطح آن می‌چکد را مشاهده نمود. در انتها، غار به دو مسیر تقسیم می‌گردد. مسیر سمت چپ پس از عبور از دو دهلیز تنگ در دو شاخه مسدود می‌شود و آثار فضله خفاش در آن دیده می‌شود.

مسیر سمت راست به حفره‌ای به عرض و ارتفاع کمتر از نیم متر می‌رسد که در ابتدا غیر قابل عبور به نظر می‌رسد اما با تلاش بیشتر از آن می‌توان گذشت و به تالاری با تزيینات بسیار زیبا و قسمت فعال غار دست یافت. استالاکتیت، استلاگمیت، ستون، دراپری، ریم استون و انواع فلواستون در این قسمت به چشم می خورد.

یکی از پدیده‌های منحصر به فرد مشاهده شده در این غار سردوش غار بود. سر دوشی‌های غار نوعی نادر از استالاکتیت هستند که عموماً در غارهای مناطق گرمسیری یافت می‌شوند و چند نمونه از آن‌ها در اقلیم‌های معتدل نیز شناخته شده است. این ساختارها از سقف و در محل یک تراوش آبی جوانه می‌زنند. احتمالاً شرایط گرمسیری به دلیل ورودی بالای آب و فصلی بودن آن، شکل‌گیری این پدیده را تسهیل می‌کند. در فصل مرطوب، آب احتمالاً به بزرگ‌تر شدن مجرای تغذیه کمک می‌کند، در حالی که جریان کم آب در فصل‌های خشک، به احتمال زیاد موجب تشدید رسوب‌گذاری می‌شود. این فرایند در دورترین نقطه از محل تراوش، جایی که فشار جزئی دی‌اکسید کربن و رطوبت در کمترین حد خود قرار دارند، رخ می‌دهد. سر دوشی‌های غار را نباید با تراوش‌های ساده‌ای که اغلب همراه با فلواستون یا چکنده‌سنگ‌های پرده‌ای تشکیل می‌شوند و ممکن است پس از باران‌های شدید حجم بالایی آب از آن‌ها خارج شود، اشتباه گرفت.

گاهی ریشه‌های گیاهان به درون غار نفوذ کرده، حفره‌ای ایجاد می‌کنند که سپس با کلسیت پوشیده می‌شود و لوله‌ای به جا می‌گذارد که قادر به ادامه تراوش آب است. به مرور زمان، درخت ممکن است بمیرد و ریشه‌ها بپوسند و حفره بزرگ‌تری به جا بگذارند. البته این احتمال نیز وجود دارد که یک سر دوشی از پیش موجود که با تراوش شکل گرفته، صرفاً مورد هجوم ریشه یک درخت قرار گرفته باشد که به دنبال منبع آبی قابل‌اطمینان‌تر است. چنین پدیده ای در غار طلسم مشاهده گردید که با توجه به نزدیکی سقف غار به سطح زمین، رخ داده بود.. ریشه‌ها در بعضی قسمت‌ها قابل مشاهده بودند و نرخ چکیدن آب ۱۸۰ تا ۲۰۰ قطره در دقیقه تخمین زده شد.

تصاویر غار طلسم

نمایی از یال منتهی به دهانه غار طلسم

حفاری و تخریب گسترده گنج‌یابان در دهانه غار

دالان ورودی غار طلسم. سودا استرا (نی نوشابه) و دراپری در سقف غار

غار طلسم، استلاگمیت، استالاکتیت، فلواستون و بستر پوشیده از رس و کلسیت

غار طلسم، ریم استون‌هایی که نشان‌دهنده جریان آب است و گکوی پلنگی

حجم بالای فلواستون‌های غار طلسم

غار طلسم، استخوان‌های مشاهد شده در غار

غار طلسم. پدیده شگفت انگیز ریم استون بر روی استالاکتیت

تالار غار طلسم

دهلیز انتهای غار طلسم

غار طلسم. سردوش غار

غار طلسم. چکیدن آب از فلواستون با دبی بالا

نقشه غار طلسم

مشخصات غار طلسم:

طول: 222.3 متر

عمق: 4.3 متر

غارنهشته‌ها: نی سودا، فلواستون، سردوش غار، ریم استون، استلاگمیت، استالاکتیت، ستون، دراپری (پرده رسوبی)

جنس بستر: شن و سنگریزه، گل و لای، کلسیت

وضعیت آب: آب چکه در سقف که در انتهای غار افزایش می‌یابد. آثار جریان آب زیاد در گذشته در بدنه غار دیده می‌شود.

چاه هوایی: دارد

گونه جانوری: خفاش، گکوی پلنگی، عنکبوت، سوسک.

توضیحات: عمق غار عبارت است از فاصله عمودی بین بالاترین ایستگاه تا پایین‌ترین ایستگاه نقشه‌برداری شده غار.

غار چهل ستون

موقعیت جغرافیایی

استان: ایلام

شهر: سیروان

منطقه حفاظت شده: مانشت و قلارنگ

درجه حفاظتی: ۲ (دسترسی محدود)

موقعیت جغرافیایی:

E: 64....05 m

N: 3717....87 m

38 S

Elevation: 1052 m

ابعاد دهانه: ارتفاع: 2m عرض: 0.8m

دسترسی به غار: با عبور از سیروان و رسیدن به گردنه مله گون با خودرو دو دیفرانسیل و از جاده‌ای پرشیب و سنگلاخ، در محلی که نقطه آن را ثبت نمودیم متوقف شده و کوه‌پیمایی عرضی به سمت شرق یال را ادامه می‌دهیم. سپس با فرود از شیبی تند و سنگلاخی که در برخی نقاط پوشیده از برف و یخچال است، به دهانه غار چهل ستون می‌رسیم.

مختصات نقطه شروع کوهپیمایی:

E: 46° 36.....7’

N: 33° .....03’

Elevation: 2167 m

مسیر دسترسی به غار چهل ستون بر روی Google Eart

زمین‌شناسی غار چهل ستون

غار آهکی چهل ستون در سازند آسماری قرار دارد و سنگ آهک میزبان غار، سنگ آهک لایه‌ای توده ای کرم- سفید رنگ، دولومیت و مارن مربوط به الیگومیوسن یعنی بازه زمانی ۲۸ تا ۱۸ میلیون سال پیش می‌باشد. با گذر از شهر سیروان و رسیدن به گردنه مله گون کوه قلارنگ، به محور تاقدیسی می‌رسیم که غار در یال شمال شرقی آن شکل گرفته است. غار در دامنه ای بسیار پر شیب با پوشش گیاهی بلوط و ارجنه طلایی، با شیبی بیش از ۵۰ تا ۶۰ درجه قرار دارد. این دامنه از یخچال‌های قدیمی و سنگ‌های دانه درشت آواری پوشیده شده است که حرکت به سمت غار را دشوار می‌سازد.

دهانه غار دو متر عرض و حدود ۸۰ سانتیمتر ارتفاع دارد. پس از عبور از یک پلکان وارد تالاری به طول حدودی ۳۲ متر و عرض ۲۰ متر می‌شویم که در مرکز آن حجم عظیمی از استلاکتیت، استالاگمیت و ستون‌های حاصل از پیوستن این دو به چشم می‌خورد. دلیل نام‌گذاری این غار به نام چهل ستون نیز وجود همین ستون‌ها بر پایه فلواستون‌های عظیم است.

هنگامی که سطح ایستابی آب افت کرده و دهلیزها شکل گرفته‌اند، رسوبگذاری غارنهشته‌ها آغاز شده است. در طول این دوره وادوز، شرایط آب‌وهوایی به اندازه‌ای مرطوب بود که اشکال مختلفی از غارنهشته‌ها شکل بگیرند. این دوره احتمالاً مربوط به آخرین عصر یخبندان جهانی در بازه زمانی حدود ۱۱٬۰۰۰ سال پیش و پیش از آن بوده است.

وجود رد پای خرس در برف‌های اطراف غار و نیز بقایای استخوان جانوران در داخل غار حاکی از آن است که این غار زیستگاه مهم برای حیات وحش و پناهگاهی امن برای خواب زمستانی خرس و سایر جانوارن می‌باشد.

موقعیت غار چهل ستون بر روی نقشه زمین‌شناسی

تصاویری از غار چهل ستون

غار چهل ستون. مجموعه‌ای از استالاکتیت، استلاگمیت، ستون، فلواستون که وجه تسمیه این غار است

غار چهل ستون. مجموعه‌ای از استالاکتیت، استلاگمیت، ستون، فلواستون، گل کلمی و دراپری

غار چهل ستون. فلواستون، دراپری، سودا اسرا و استالاکتیت

غار چهل ستون. عنکبوت غارزی

غار چهل ستون. مجموعه‌ای از استالاکتیت، استلاگمیت، ستون، فلواستون در مرکز غار

غار چهل ستون، گل کلمی

خفاش مشاهده شده در غار چهل ستون

غار چهل ستون. نقشه برداری غار

نقشه غار چهل ستون

مشخصات غار چهل ستون:

طول: 51.7 متر

عمق: 10.6 متر

غارنهشته‌ها: نی سودا، فلواستون، گل کلمی، ریم استون، استلاگمیت، استالاکتیت، ستون، دراپری (پرده رسوبی)

جنس بستر: آوار و سنگریزه، گل و لای، کلسیت

وضعیت آب: آب چکه

چاه هوایی: ....

گونه جانوری: خفاش، عنکبوت.

توضیحات: عمق غار عبارت است از فاصله عمودی بین بالاترین ایستگاه تا پایین‌ترین ایستگاه نقشه‌برداری شده غار.

معرفی منطقه حفاظت شده (اثر طبیعی ملی) دهلران

محدوده منطقه حفاظت شده دهلران (اثر طبيعي ملي دهلران) در 5 كيلومتري شمال شرقي شهر دهلران و ارتفاعات شمالي شهر در استان ايلام واقع شده است كه درحقيقت بخشي ازحوزه آبخيزدامنه‌هاي جنوب‌غربي رشته كوههاي زاگرس محسوب مي‌گردد.

محدوده اثر طبيعي ملي دهلران در موقعيت جغرافيايي ً47 َ16 ْ47 تا ً30 َ20 ْ47 طول شرقي و ً57 َ40 ْ32 تا ً10 َ44 ْ32 عرض شمالي قرار گرفته است. مساحت حوزه در حدود 2155 هكتار است. اين منطقه از شمال به ارتفاعات سياه كوه و جنگل‌هاي پراكنده بلوط، از جنوب به جاده ارتباطي دهلران، از شرق به تپه‌ها و قلعه‌هاي باستاني و از غرب به دشت‌هاي شمال شهر دهلران محدود مي‌باشد.

آثار طبيعي ملي دهلران در فاصله 5 كيلومتري شمال شرقي دهلران واقع شده و با سه پديده چشمه قير، چشمه آبگرم و غار خفاش به صورت مثلثي قرار گرفته كه ر‌أس آن به سمت جنوب و پائين‌تر از چشمه‌هاي قير و قاعده آن به سمت شمال و قسمت كوهستاني غار خفاش و در ضلع غربي به چشمه‌هاي آبگرم محدود است.

اين منطقه باستناد مصوبه شماره 72 شوراي عالي حفاظت محيط زيست كه در روزنامه رسمي شماره 9327 مورخ 13/10/1353 درج گرديده است از تاريخ ياد شده تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست درآمده و مورد كنترل قرار مي‌گيرد تا از تخريب و دگرگوني آن جلوگيري شده و اين ميراث طبيعي با ارزش براي نسل‌هاي فعلي و نسل‌هاي آينده كشور و جهان باقي بماند.

ارتفاعات مشرف به حوزه منشاء رودخانه‌هايي هستند كه حوزه آبگير ناقص آن را زهكشي مي‌نمايد. حداقل ارتفاع منطقه 270 متر در بخش جنوب حوزه و حداكثر ارتفاع حوزه 1080 متر در بخش شمال شرقي حوزه مي‌باشد. بخش عمده پستي و بلندي‌هاي حوزه در بخش شمالي آن قرار گرفته است كه حدود 1250 متر ضخامت دارد ولي بيشتر حوزه فرم دشتي دارد كه ضخامت اين قسمت در حدود 3000 متر است. آبراهه‌هاي حوزه به شكل موازي و موقتي يا فصلي هستند. اين آبراهه‌ها از ارتفاعات حوزه سرچشمه گرفته و به قسمت‌هاي دشتي محدود مي‌شوند. در قسمت جنوب شرقي حوزه چشمه‌اي قرار گرفته است كه مخلوطي از قير و آبگرم از آن خارج مي‌شود. در قسمت غربي حوزه نيز چشمه آب گرم قرار گرفته است. همچنين غاري موسوم به غار خفاشها در منطقه وجود داشته كه اهميت حفاظت از اين اثر طبيعي ملي را بيش از پيش نمايان مي‌سازد.

از نظر شكل هندسي اين حوزه داراي فرم ذوزنقه‌اي شكل است. آبراهه‌هاي اين حوزه روند شمالي جنوبي دارند. در قسمت جنوب شرقي حوزه چشمه‌هاي دائمي وجود دارند. در قسمت مركزي حوزه يك مسيل وجود دارد كه به دشت پائيني حوزه منتهي مي‌شود. بوته زارهائي نيز در قسمت جنوب شرقي حوزه قرار دارند. بيشترين شيب حوزه در منطقه شمال شرقي حوزه واقع شده است.

بطور كلي براي دسترسي به منطقه مي‌توان از جاده‌هاي اصلي منشعب از شهر دهلران استفاده نمود. بدين ترتيب كه براي دسترسي به قسمت‌هاي جنوبي منطقه مي‌توان از جاده ارتباطي دهلران به قير كه يك مسير آسفالته درجه دو است، استفاده نمود. از قير، جاده‌اي به سمت ارتفاعات منطقه كه در منتهي اليه شمال آن قرار گرفته‌اند، منشعب مي‌شود كه در مسير خود از چشمه قير و دشت‌هاي جنوبي منطقه عبور كرده و پس از گذر از محل چادرهاي عشاير، در امتداد مسيل بزرگ منطقه وارد بخش مرتفع و كوهستاني منطقه مي‌گردد. اين جاده پس از رسيدن به گردنه شمالي منطقه به سمت شرق تغيير جهت داده و در امتداد دره موجود به سمت ارتفاعات پشتي ادامه يافته و منطقه را دور مي‌زند كه از آن براي دسترسي به بخشهاي مياني و شمالي منطقه مي‌توان استفاده نمود. براي دسترسي به قسمت‌هاي غربي منطقه مي‌توان از جاده ارتباطي منشعب از شمال شهر دهلران استفاده نمود. بدين ترتيب كه از محل مسكوني شمال دهلران جاده‌اي به سمت داخل منطقه منشعب شده كه پس از تقريباً دو كيلومتر دو شاخه مي‌شود. شاخه سمت راست در داخل منطقه و در امتداد مسيل غربي امتداد يافته ليكن شاخه سمت چپ پس از تغيير جهت به سمت غرب از محدوده مورد مطالعه خارج مي‌گردد.

در حوزه آثار طبيعي ملي دهلران كه بخش كوچكي از زيستگاههاي دشتي وكوهستاني حوزه دهلران را شامل مي‌گردد جمعاً 20 گونه پستاندار متعلق به 6 راسته و 12 خانواده شناسائي شده است. بيشترين تنوع در بين گونه‌ها متعلق به راسته خفاشها مي‌باشد كه 35 درصد از گونه‌هاي شناسائي شده را بخود اختصاص داده است.

وضعيت اقليمي

ميانگين درجه حرارت در استان ايلام 6/18 درجه سانتيگراد و در شهرستان دهلران 1/27 درجه است. حداكثر درجه حرارت به لحاظ ارتفاع كم از سطح دريا در شهرستان دهلران 1/33 درجه و در استان ايلام 9/23 درجه مي‌باشد. ميزان باران ساليانه هم برابر اطلاعات ايستگاههاي سينوپتيك استان اين ميزان در استان 3/473 ميلي‌متر و در شهرستان دهلران 3/241 ميلي‌متر است و بطور كلي شهرستان دهلران در طول سال روز يخبندان ندارد.

زمين شناسي منطقه دهلران

ناحيه حفاظت شده مورد مطالعه در اين گزارش در شمال‌شرقي شهرستان دهلران در استان خوزستان و در كوهپايه‌هاي سياه كوه واقع شده است. از ديدگاه زمين شناسي اين محدوده در زون زمين ساختي زاگرس و در ناحيه ساختماني لرستان واقع شده است و ويژگي‌هاي زمين ساختي و زمين شناختي (لرستان) زاگرس را دارا مي‌باشد. قديمي ترين سازند رخنمون يافته در اين ناحيه سازند سروك به سن كرتاسه بالايي از گروه بنگستان است. به لحاظ زمين شناسي اين ناحيه سرگذشت پيچيده‌اي را پشت سر گذاشته است. بارزترين ساختمان زمين شناسي در اين ناحيه چين خوردگي است كه ويژگي‌هاي چين‌هاي ناحيه لرستان را دارا است. به لحاظ ژئومورفولوژيكي قسمت اعظم محدوده مورد مطالعه داراي سيماي كوهستاني و دشت است. از لحاظ حساسيت سازندها به فرسايش سنگ‌هاي اين ناحيه در سه رده بسيار حساس، حساس و بسيار مقاوم نسبت به فرسايش قرار مي‌گيرند.

گسترش گياهي منطقه دهلران

بخش عمده پوشش گياهي منطقه اثر طبيعي ملي دهلران از جامعه كنار تشكيل شده است كه به نظر مي‌رسد در گذشته تمامي منطقه از مهران تا دشت عباس را پوشانده است ولي در اثر تخريب اراضي، بخش عمده اين رويش طبيعي از بين رفته و غالباً جاي خود را به گياهان مهاجم داده است. بعلت وجود محدوديت‌هاي طبيعي از يك طرف كه امكان زراعت را در بخش شمال‌غربي دهلران محدود كرده است و احتمالاً تخليه روستاهاي شرق منطقه در اثر جنگ از طرف ديگر، تشكيل جامعه اوج يا كليماكس كنار در اين بخش مشاهده مي‌شود كه در واقع مي‌توان آن را يكي از محدود نقاط ايران دانست كه اين نوع جامعه گياهي در آن حفظ شده است. شهرستان دهلران از نظر توپوگرافي، خاك و اقليم از تنوع خاص برخوردار است كه در نتيجه رويش‌هاي گياهي متنوعي نيز در مناطق مختلف آن ديده مي‌شود كه از مهمترين آنها مي‌توان مناطق كوهستاني ، كوههاي گچي ، خاكهاي شور، پهنه‌هاي دشتي و پهنه‌ها و تپه‌هاي ماسه‌اي را نام برد كه هر كدام گياهان خاص خود را داراست.

حیات وحش منطقه دهلران

حيات وحش جانوري بعنوان بخش زنده و اثرگذار بر اكوسيستم در كنار رويش طبيعي از اهميت ويژه‌اي برخوردار بوده و مهمترين منابع چرخه انرژي را در عرصه‌هاي طبيعي فراهم مي‌نمايند. از طرفي گونه‌هاي حيات وحش بعنوان شاخص‌هاي بيولوژيك از مهترين عناصري هستند كه هر گونه تغيير و تبديل در وضعيت زيستگاه را با رفتار ذاتي خود نمايان مي‌سازند. با اينكه محدوده مطالعاتي در حوزه آثار طبيعي ملي دهلران كه عمدتاً بعلت ارزش ويژه زمين ساخت و پديده‌هاي نادر طبيعي تحت حفاظت قرار گرفته است، براي حضور جوامع حيات وحش بسيار محدود مي‌باشد. اثر بخشي اين پديده‌ها در حضور برخي از گونه‌هاي جانوري منجمله خفاش‌ها بسيار حائز اهميت است. در حوزه آثار طبيعي ملي دهلران كه بخش كوچكي از زيستگاههاي دشتي وكوهستاني حوزه دهلران را شامل مي‌گردد جمعاً 20 گونه پستاندار متعلق به 6 راسته و 12 خانواده شناسائي شده است. بيشترين تنوع در بين گونه‌ها متعلق به راسته خفاشها مي‌باشد كه 35 درصد از گونه‌هاي شناسائي شده را بخود اختصاص داده است.

غار خفاش كه از پديده‌هاي كم نظير زمين ساخت مي‌باشد و در حوزه دهلران واقع شده زيستگاه بسيار مناسبي را براي حضور گونه‌هاي متعددي از خفاش ها فراهم نموده است كه اين امكان از نظر ارزش زيستگاهي بسيار با اهميت و قابل بررسي است.

در مطالعات حيات وحش هم عمدتاً ارتباط زيستگاهي آثار طبيعي كه چشمه‌هاي قير و چشمه‌‌هاي آب گرم گوگردي را شامل مي‌‌شود با نحوه حضور گونه‌هاي جانوري مورد بحث قرار گرفته و چگونگي توزيع و پراكنش گونه‌هاي جانوري در زيستگاه‌هاي منطقه مورد توجه بوده است.

در اين سامانه زيستي به علت محدوديت زيستگاهي، جوامع حيات وحش از تنوع گونه‌هاي چنداني برخوردار نبوده و عمده ترين تنوع و تراكم صرفاً به خفاش‌ها و سوسمار خاردم بين النهرين متكي گرديده است.

تنوع و تراكم خفاشها عمدتاً وابسته به غار است كه از پديده‌هاي زمين ساخت بارز اين اثر طبيعي ملي حادث گرديده و وجود خفاش‌ها هم به آن غناي خاصي بخشيده است. زيستگاه‌هاي دشتي محدوده مطالعاتي هم مناسبت قابل توجهي را براي حضور سوسمار خاردم بين النهرين فراهم نموده است و حضور آنرا در جمعيت نسبتاً زياد در اين منطقه امكان پذير نموده است.

ارزش زيستگاهي اين منطقه با تأثير از وجود آثار طبيعي ملي خصوصاً غار خفاش اهميت خود را براي حضور خفاشها و سوسمار خاردم بين النهرين بنحو بارزي نمايان ساخته و سبب شده است كه اين منطقه در طرح مديريت بعنوان ذخيره‌گاه ژني براي حفاظت از گونه‌هاي مذكور قابل طرح گرديده و جايگاه تغيير عنوان از آثار طبيعي ملي به ميراث طبيعي جهاني را داشته باشد.

غار خفاش

موقعیت جغرافیایی

استان: ایلام

شهر: دهلران

منطقه حفاظت شده: دهلران (اثر طبیعی ملی)

درجه حفاظتی: ۱ (دسترسی ممنوع)

موقعیت جغرافیایی:

E: 7161.... m

N: 36235....m

38 S

Elevation: 433 m

ابعاد دهانه: ارتفاع: 28m عرض: 23m

دسترسی به غار:

غار خفاش در بخش شمال غربي دهلران و در فاصله 5/4 كيلومتري اين شهر و 5/1 كيلومتري از چشمه‌هاي آبگرم در دامنه جنوبي ارتفاعات سياه كوه و در ارتفاع ۴۳۳ متري از سطح دريا واقع شده است. دهانه غار بصورت سايه سياهي از دور و از حواشي شهر دهلران قابل رويت است اين غار داراي دو دهانه ورودي است كه دهانه اصلي آن وسيع و دهانه فرعي آن بصورت يك دالان كم عرض و كم ارتفاع مي‌باشد. پس از عبور از شهر دهلران و با حدود یک ساعت کوهپیمایی ساده و با شیب کم به دهانه عظیم غار خفاش می‌رسیم.

مختصات نقطه شروع کوهپیمایی:

....E: 47° 18.10’

....N: 32° 4300’

Elevation: 267 m

مسیر دسترسی به غار خفاش، منطقه مانشت و قلارنگ. خط آبی دهلیز اصلی غار را نشان می دهد.

غار خفاش از غارهای استان ایلام است که در نزدیکی شهرستان دهلران قرار دارد. این غار محل زندگی هزاران خفاش است که نام خود را از ساکنان شگفت‌انگیز خود گرفته است. غار در سه کیلومتری شمال شرقی شهر دهلران در دامنه‌ی کوهی ( رشته کوه دینارکوه) مشرف به دره و چشمه‌های آب گرم دهلران قرار دارد.

در دنیا بیش از هزار نوع خفاش وجود دارد. در غار خفاش دهلران بیش از هزاران خفاش (تعداد خفاش‌های این غار بشکل رسمی در جایی درج نشده است) از هفت گونه مانند خفاش دمدار، خفاش بال پهن و دم موشی زندگی می‌کنند، که باعث شده این غار فرصت بسیار مناسبی برای محققان باشد تا در مورد این پستاندار پرنده تحقیق و مطالعه کنند.

زيستگاه غار خفاش به لحاظ وجود فضولات اين جانوران پستاندار كه در طول ساليان متمادي در كف غار انباشته شده است محيط مناسبي براي زيستن انواع حشرات خصوصاً سوسك‌ها، هزارپاها و عنکبوت‌ها شده است.

وجود چنين جمعيتي از خفاشها در محدوده آثار طبيعي ملي دهلران اين منطقه را به صورت يك ذخيره گاه ژنتيكي بسيار با ارزش در سطح كشور و جهان مطرح نموده است و اين امر سبب شده است كه سازمان حفاظت محيط زيست با برنامه ريزي اصولي اين ميراث طبيعي گرانبها را مورد توجه خاص قرار دهد.

فراوانی خفاش در این غار باعث می‌شود تا در زمان غروب آفتاب همزمان با خروج این خفاش‌ها از غار که اغلب به صورت دسته‌های بزرگ انجام می‌شود، فضای جالب و عجیبی برای علاقمندان به طبیعت ایجاد گردد که البته بسیار شگفت‌انگیز است. این خفاش‌ها می‌توانند مسیر سه کیلومتری تا شهر را برای شکار حشرات طی کرده و بعد از مدتی به محل زندگی خود یعنی غار باز گردند.

معمولا خفاش‌ها نام آشناترین ساکنان غارها می‌باشند. در طول روز، غارهای نمناک و خنک مکانی ایده‌آل جهت بیتوته کردن خفاش‌ها می‌باشد. برخی خفاش‌ها منزوی هستند، به این معنی که تنها زندگی می‌کنند. بقیه در کلنی‌های عظیم در کنار هم جای می‌گیرند. بعضی خفاش‌ها سرتاسر سال را در غار سپری می‌کنند، درحالیکه بقیه فقط یک فصل جهت زاد و ولد و/یا خواب زمستانی به غار پناه می‌برند. ممکن است انواع مختلف خفاش همه در یک غار مشابه بیتوته کنند.

حضور کلنی عظیمی از خفاشها می تواند در میکروزیستگاه‌ها تغییر ایجاد نماید. حرارت بدن آنها می‌تواند دمای غار را تا 100 درجه فارنهایت (38 درجه سلسیوس) افزایش دهد. خفاشها در هوای دم اکسیژن تنفس کرده و در بازدم دی اکسید کربن پس می‌دهند. سطح دی اکسید کربن، همراه با آمونیاک (گازی سمی که توسط فضولات خفاش تولید می‌شود) میزان اکسیژن را در غار کاهش می‌دهد. این بدان معناست که در تعداد خفاشها و سایر پستاندارانی که می توانند در غار زندگی کنند، محدودیت وجود دارد.

خفاش‌ها حیواناتی شبگرد هستند. آنها تمام روز را خوابیده و شب به شکار می‌پردازند. آنها روش بسیار پیشرفته‌ای برای یافتن شکار حشره دارند. به این روش پژواک می‌گویند. خفاش‌ها صدای جیرجیر زیر کوتاهی ایجاد می‌کنند و هنگامیکه صدای جیرجیر آن به اجسامی مانند بید، برخورد می‌کند، مانند پژواک بسمت خفاش برمی‌گردد. از این پژواک، که برای انسان قابل شنیدن نیست، خفاش میتواند راهیابی کرده و شکار را در تاریکی بیابد.

خفاش دم موشی، غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

به این دلیل که پرواز انرژی زیادی مصرف می کند، خفاشها در تمام مدتی که بیدارند در حال خوردن می باشند. در یک شب، یک کلنی بزرگ شامل 10 میلیون خفاش می‌توانند 100 تن حشره را بخورند! بیدها شکار معمول خفاش‌ها هستند، اساسا به این دلیل که آنها نیز شب پرواز هستند. در مناطق استوایی و گرمسیری گونه‌هایی از خفاش وجود دارد که از میوه‌جات، قورباغه‌ها یا حتی ماهی تغذیه می‌کند. صداهای تولید شده توسط خفاش که برای انسان قابل شنیدن هستند، جهت انعکاس بکار نمی روند. این صداها چگونگی ارتباط خفاش‌ها با یکدیگر را نشان می‌دهند.

در خفاش‌هائيكه خواب زمستاني دارند جفتگيري در فصل پائيز انجام مي‌گيرد اما رهاسازي تخمك در ماده‌ها در اوايل بهار صورت گرفته و اسپرم در فصل زمستان در دستگاه تناسلي ماده‌ها باقي مي‌ماند و در بهار جنين تشكيل مي‌گردد. تعداد بچه‌ها در خفاش‌ها عموما يك عدد مي‌باشد.

گاهی اوقات، خفاشها به غار خاصی جهت وضع حمل می روند. هر خفاش در سال یک بچه بدنیا می‌آورد.

خفاش‌های مادر هنگامیکه به شکار می‌روند، نوزادان جوان خود را با خود نمی‌برند. در عوض، آنها نوزادشان را ترک کرده و در طول شب مجدد بسویشان برمی‌گردند تا به آنها شیر دهند. ممکن است میلیون‌ها خفاش جوان در "شیرخوارگاه" وجود داشته باشد اما یک مادر نوزاد خود را بسادگی پیدا می‌کند. حتی اگر نوزاد از جاییکه قبلا مادرش ترکش کرده حرکت کرده باشد، مادر قادر است صدا و بوی او را تشخیص دهد.

خفاش‌های مشاهده شده در غار خفاش دهلران

الف-خانواده خفاش دم ‌موشي Rhinopomatidae

در اين خفاش‌ها دم دراز و حداكثر 3/1 از طول دم را پرده دمي پوشانده است و بقيه آن آزاد است و دم بعنوان حس لامسه عمل مي‌كند مخصوصاً در مواقعي كه خفاش از عقب وارد سوارخ‌ها و شكاف‌ها مي‌شود بوسيله دم مسير را تشخيص مي‌دهد. چهره اين خفاش شبيه به سگ بوده و در ناحيه بيني آنها ناحيه برهنه‌اي به شكل مثلث وجود دارد. داراي بال‌هاي باريكي هستند و پروازشان مستقيم وسريع است. اين خفاش‌ها خواب زمستاني ندارند از اين خانواده 3 گونه در ايران وجود دارد كه 2 گونه آن در منطقه آثار طبيعي ملي دهلران در غار خفاش وجود دارد.

۱-خفاش دم موشي كوچك Rhinopoma hardwikii

اين خفاش جثه‌اي متوسط و گوش‌هاي نسبتاً بزرگ و پهني دارد و گوشك‌ها بزرگ، دم دراز و باريك و پرده دمي كوتاه و فقط قسمت كمي از قاعده دم را مي‌پوشاند. قسمت انتهائي شكم و پشت بدون مو است رنگ موها در قسمت پشتي كرم متمايل به خاكستري و زير بدن كرم روشن است.

طول سر و تنه 5/5 تا 5/7 سانتيمتر دم 5/5 تا 7 سانتيمتر ساعد 6/4 تا 3/6 سانتيمتر است. زيستگاه غارها، شكاف سنگ‌ها و معمولاً قسمت روشن غار را ترجيح مي‌دهند.

پراكندگي جهاني آن شرق و شمال آفريقا، جنوب آسيا و در ايران نيز در منطقه دهلران و جنوب اهواز تا درياچه پريشان واقع در كازرون پراكنش دارد. با بررسي‌هاي ميداني انجام شده در منطقه آثار طبيعي ملي دهلران خصوصاً در غار خفاش جميعت نسبتاً زيادي از اين خفاش‌ مشاهده شد كه بيشتر در بخش‌هاي اوليه غار كه اندكي روشن است مشاهده گرديده و هنگام غروب از غار بيرون آمده و با پرواز سريعي كه دارد حشرات را شكار نموده و مورد تغذيه قرار مي‌دهد. اين خفاش خواب زمستاني ندارد و در محل غار خفاش كه اين گونه نيز در آن زيست مي‌كند فضولات ساليان سال بر روي هم انباشته شده و زيستگاه مناسبي براي حشراتي نظير سوسك گرديده است.

اين خفاش در اواخر زمستان جفت گيري نموده و پس از چهار ماه آبستني معمولاً يك بچه به دنيا مي‌آورد اين پستاندار پرنده حشره خوار در منطقه گرم و خشك منطقه دهلران نقش بيولوژيك ارزشمندي را در محدوده آثار طبيعي ملي كه در مجاورت شهر دهلران واقع شده است به عهده دارد.

۲-خفاش دم موشي بزرگ Rhinopoma microphyllum

اين خفاش شباهت زيادي به گونه خفاش‌ دم موشي كوچك دارد ولي جثه آن بزرگ‌تر و دم كوتاه‌تر و كلفت‌تر است.

طول سر و تنه 9/7 تا 8 سانتيمتر دم 8/4 تا 2/6 سانتيمتر و ساعد 6 تا 7 سانتيمتر است در غارها و شكاف سنگ‌ها و ساختمان‌هاي متروكه زيست مي‌كند.

پراكندگي جهاني آن شمال افريقا، غرب آسيا تا هندوستان و در ايران نيز از منطقه دهلران تا جنوب اهواز، شيراز، جهرم و لارستان پراكندگي دارد.

اين خفاش در غار خفاش منطقه آثار طبيعي ملي دهلران مشاهده گرديده و عادات آن شبيه عادات خفاش دم موشي كوچك است.

ب- خانواده خفاش‌هاي نعل اسبي Rhinolophidae

علامت مشخصه اين خانواده نداشتن گوشك در گوش و وجود زائده برگ مانندي بر روي پوزه و سوراخ‌هاي بيني است اين زائده‌ها در سيستم توليد امواج نقش مهمي را به عهده دارند. برگه بيني داراي سه قسمت است:

1. قسمت پهن و مسطح پائين برگه كه شباهت زيادي به نعل اسب دارد.

2. وسط برگه شبيه زين است.

3. قسمت بالاي برگه كه شبيه نيشتر است.

برگه بيني در گونه‌هاي مختلف خفاش اين خانواده شكل‌هاي متفاوتي دارد.

و در تشخيص گونه بسيار مؤثر هستند. خفاش‌هاي اين خانواده به صورت اجتماعي و در غارها زندگي مي‌كنند. در مناطق معتدل و سردسير خواب زمستاني دارند.

در هنگام خواب زمستاني در بعضي از گونه‌ها درجه بدن كه در حالت عادي 40 درجه سانتيگراد است به 4 درجه كاهش مي‌يابد و هنگام خواب زمستاني خفاش بشكل گلابي از سقف غار آويزان مي‌گردد و سرشان بطرف پائين است.

در اين خفاش‌ها امواج صوتي توسط سوراخ‌هاي بيني به بيرون فرستاده مي‌شود و به همين دليل دهانشان بسته است.

از اين خانواده 6 گونه در ايران مشاهده شده است كه 1 گونه آن در محدوده آثار طبيعي ملي دهلران و در غار خفاش مشاهده گرديده است.

۳ ـ خفاش نعل اسبي بزرگ Rhinolophus Ferrumequinum

اين خفاش از همه خفاش‌هاي نعل اسبي ايران جثه‌اي بزرگتر دارد. گوش‌هايش نوك تيز و فاقد گوشك هستند. برگه بيني از جلو شبيه ويولن است و برجستگي قسمت بالاي زين از پهلو كوتاه و گرد به نظر مي‌رسد. رنگ موهاي پشت قهوه‌اي روشن متمايل به خاكستري و رنگ موهاي شكم قدري روشن‌تر است.

طول سر و تنه 3/5 تا 9/6 سانتيمتر و دم 8/2 تا 3/4 سانتيمتر ساعد 1/5 تا 1/6 سانتيمتر و وزن آن 5/16 تا 28 گرم است.

زيستگاه اين گونه عموماً غارها، معادن، ساختمان‌هاي تاريك، قنات‌هاي مجاور درخت زارها و بوته‌زارها مي‌باشد.

پراكنش جهاني آن اروپا، آسيا و شمال آفريقاست و در ايران نيز بجز خوزستان و سيستان و بلوچستان از بقيه نقاط گزارش شده است در منطقه آثار طبيعي ملي و در غار خفاش اين منطقه مشاهده شده است.

اوايل شب از غار خفاش بيرون آمده و با پرواز در ارتفاع پائين و بدون سر و صدا به شكار حشرات مي‌پردازد و در فصل سرد زمستان خواب زمستاني دارد. در منطقه آثار طبيعي ملي به علت شرايط آب و هوايي گرم منطقه در بيشتر طول سال فعاليت دارد.

در فصل پائيز جفت‌گيري مي‌نمايد و تخمك در ماده‌ها پس از خواب زمستاني رها مي‌شود و جنين تشكيل مي‌گردد و پس از 75 روز يك بچه مي‌زايد كه 3 تا 7 روز كور بوده و به مادر چسبيده است و پس از گذشت يك ماه قادر به پرواز مي‌گردد و حدود 20 سال عمر مي‌كند.

در زيستگاه غار خفاش دهلران جمعيت نسبتاً زيادي از اين خفاش مشاهده شده است كه نقش بيولوژيك بسيار مهمي در برقراري تعادل زيستي منطقه به عهده داشته و از ارزش اقتصادي، علمي و تحقيقاتي زيادي برخوردار هستند.

ج- خفاش‌هاي جنس Myclallus

گونه‌هاي خفاش جنس مذكور جثه‌اي بزرگ دارند كه بال‌هايشان اكثراً بلند و باريك و استوانه‌اي شكل است. انگشت پنجم كه پهناي بال بستگي به طول آن دارد در اين خفاش كوتاه است. گوش‌ها كوچك و گرد و گوشك بسيار كوچك و قارچ مانند است.

۴-خفاش بال بلند Miniopterus Schribersii

اين خفاش جثه‌اي متوسط پوزه‌اي كوتاه و خميده دارد. گوش‌هايش بسيار كوچك و گردند. گوشك از نصف طول گوش كوتاه‌تر است. تمامي دم در پرده دمي قرار دارد. بال‌هايش بلند است كه قاعده‌اي پهن و انتهايش تيز است.

هنگام استراحت بلندترين بند انگشت سوم كه طول آن تقريباً سه برابر طول بند قبلي است روي بال برمي‌گردد.

موهاي بدن اين خفاش زبر و رنگ آنها در پشت قهوه‌اي متمايل به خاكستري و در زير بدن روشن‌تر است.

طول سر و تنه 2/5 تا 6 سانتيمتر، طول دم 5/63 سانتيمتر، ساعد 2/4 تا 8/4 و وزن آن 8 تا 11 گرم است.

در شكاف سنگ‌ها و غارها و اماكن مسكوني زيست مي‌كند.

پراكنش جهاني آن اروپا ، آسيا ، آفريقا و شمال استراليا است و در ايران نيز در اكثر مناطق بجز كرمان، هرمزگان و سيستان و بلوچستان مشاهده شده است.

در منطقه دهلران و در محدوده آثار طبيعي ملي در غار خفاش زيست مي‌كند و جمعيت آن چشمگير است. هنگام غروب از غار بيرون آمده و با پرواز سريع در ارتفاع نسبتاً‌ بالا به شكار حشرات مي‌پردازد. در محدوده مورد مطالعه اين خفاش خواب زمستاني ندارد اما در مناطق سردسير خواب زمستاني دارد.

طول عمر آن حدود 9 سال است.

د- خفاش‌هاي جنس Pipistrellus

گونه‌هاي اين گروه خفاش‌ها جثه‌اي كوچك دارند. گوش‌هايشان كوچك و گرد با گوشك كوتاه و نوك پهن مي‌باشد. تشخيص گونه‌هاي اين جنس از هم بسيار مشكل و نياز به مطالعه دندان‌هايشان مي‌باشد.

۵-خفاش بال سفيد (خفاش كول) Pipistreullus Kuhli

در اين خفاش گوشك‌ هلالي شكل و از نصف طول گوش كوتاهتر است دندان‌هاي فكي بسيار كوچك و از بيرون به سختي مي‌توان آنها را ديد. دم بوسيله پرده دمي پوشيده شده است اما مهره آخر دم بيرون است. رنگ موهاي پشت قهوه‌اي و رنگ موهاي زير شكم روشن‌تر است. در لبه پرده‌هاي بالي و دمي حاشيه سفيد رنگي مشاهده مي‌شود.

طول سر و تنه 4 تا 5 سانتيمتر، دم 3 تا 4 سانتيمتر، ساعد 2/3 تا 6/3 سانتيمتر و وزن آن 5 تا 5/8 گرم است.

در داخل غارها و شكاف سنگ‌ها و سوراخ درختان و تيرهاي برق زيست مي‌كند. پراكنش جهاني آن اروپا، آسيا و آفريقاست و در ايران نيز از اكثر مناطق گزارش شده و در محدوده منطقه آثار طبيعي ملي دهلران و خصوصاً‌ در غار خفاش اين منطقه مشاهده شده است. در هنگام غروب به پرواز در مي‌آيد و گاهي اوقات در روشنايي نيز ديده مي‌شود و در ارتفاع حدود 10 متري پرواز مي‌كند و گاهي با پرستوها در حال شكار حشرات ديده مي‌شود. پروازي سريع همراه با پيچ و تاپ دارد خواب زمستاني دارد و گاهي هم به مهاجرت مي‌پردازد و تا 1000 كيلومتر را طي مي‌نمايد. در حال پرواز مبادرت به نوشيدن آب مي‌نمايد.

در پائيز جفت‌گيري نموده و به علت خواب زمستاني تخمك در ماده در فصل بهار آزاد مي‌شود. دوران آبستني 50 تا 60 روز است. معمولاً دو بچه مي‌زايد كه تا 50 روزگي وابسته به مادر هستند. حدود 10 سال عمر مي‌كند.

اين خفاش در محدوده منطقه آثار طبيعي دهلران زيست مي‌كند و نقش بيولوژيك و اقتصادي بسيار ارزشمندي در اين منطقه دارد.

۶-خفاش لب كوتاه (خفاش پي پيس ترل) Pipistrellus Pipistrellus

اين خفاش يكي از كوچكترين خفاش‌هاي ايران است. دندان‌هاي فكي از پهلو قابل رويت هستند. گوشك كوچك و نوك پهن است. رنگ پشت قهوه‌اي روشن تا قهوه‌اي تيره زير شكم كمي روشن‌تر است.

طول سر و تنه 3/3 تا 2/5 سانتيمتر، دم 6/2 تا 5/3 سانتيمتر، ساعد 7/2 تا 2/3 و وزن آن 3 تا 8 گرم است.

پراكنش جهاني آن اروپا، آسيا و شمال آفريقا و در ايران از اكثر مناطق بجز مناطق شرق و جنوب شرقي گزارش شده است.

در منطقه دهلران و در محدوده آثار طبيعي ملي دهلران و غار خفاش مشاهده شده است. بصورت كلي در اين غار زيست نموده و در اواخر غروب جهت شكار حشرات از غار بيرون آمده و به پرواز در محدوده‌هاي اطراف مي‌پردازد و از نظر توليد مثل شبيه خفاش بال سفيد است.

ر- خانواده خفاش‌هاي بيني برگه‌اي Hipposidridae

بيشتر خصوصيات اين خانواده به خفاش‌هاي خانواده نعل اسبي شباهت دارد و تفاوت عمده آنها در ظاهر در شكل برگه بيني است و در اين خفاش‌ها برگه بيني زين ندارد و نيشتر آنها تيز و سه دندانه‌اي است. اين خفاش‌ها در مناطق گرم و خشك زندگي مي‌كنند و در اين مناطق خواب زمستاني ندارند. اين خانواده 2 گونه در ايران دارد كه 1 گونه آن در منطقه آثار طبيعي ملي دهلران مشاهده شده است.

۷-خفاش بيني برگه‌اي سه دندانه Asellia tridens

در اين خفاش‌ها گوش‌ها بزرگ و فاقد گوشك است. قسمت پائين برگه بيني صاف اما در بالا نيشتر سه دندانه است. دم بوسيله پرده دمي پوشيده شده اما نوك آن بيرون است. رنگ بدن زرد مايل به خاكستري تا قهوه‌اي روشن است.

طول سر و تنه 5 تا 6 سانتيمتر،طول دم 8/1 تا 5/2 سانتيمتر و طول ساعد 4/4 تا 3/5 سانتيمتر است.در غارها و ساختمان‌هاي قديمي، قنات‌ها زندگي مي‌كند.

پراكنش جهاني آن جنوب غربي آسيا و شمال افريقا و در ايران مناطق جنوبي كشور از سيستان و بلوچستان تا دهلران پراكنش دارد.

در غار خفاش دهلران زيست مي‌كند و به صورت دسته جمعي در غار به استراحت مي‌پردازد و در اكثر اوقات سال فعاليت مي‌كند و در اواخر غروب و در ارتفاع پائين پرواز نموده و به شكار حشرات مي‌پردازد و نقش بيولوژيكي برجسته‌اي دارد.

زمین‌شناسی غار خفاش

غار خفاش در سازند سروک و در یال جنوبی تاقدیس سیاه کوه واقع شده است. سازند سروک یک واحد سنگ‌چینه‌ای بسیار شناخته‌شده در زاگرس است. نام آن از کوه سروک در نزدیکی گچساران گرفته شده است. سن آن به کرتاسه میانی (دورۀ آلبین پسین تا تورونین پیشین) ، یعنی تقریباً ۱۰۰ تا ۹۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد.

موقعیت غار خفاش بر روی نقشه زمین شناسی

در زمان کرتاسه، دریای کم‌عمق و گرمی (دریای تتیس) بخش بزرگی از ایران کنونی را پوشانده بود. سازند سروک در بخش کم‌عمق این دریا، عمدتاً بر روی یک پلاتفرم کربناته نهشته شده است که غار خفاش در آهک لایه‌ای آن شکل گرفته است. غار در یال جنوبی تاقدیس شکل گرفته است. این قسمت به دلیل تنش فشاری و برشی بالا و به تبع آن افزایش شکستگی‌ها و همچنین شیب هیدرولیک بالای آب، شرایط مساعدی را برای ایجاد این غار فراهم کرده‌ است.

از طرفی اپی‌کارست بالای غار شرایط نفوذ مناسب آب را ایجاد کرده و غاری نسبتا بزرگ به طول 277.6 متر را پدید آورده که محیط مناسبی برای گونه‌های مختلف جانوری می‌باشد.

آب حاوی اسید کربنیک با ورود به درزه و شکافها آهک را حل کرده و شبکه دهلیزها را شکل داده است. سپس در فاز دوم آب‌های نفوذی اشباع از آهک از سقف غار وارد فضای باز غار شده، CO₂ خود را از دست داده و واکنش برعکس می‌شود و کلسیت به صورت غارنهشته متبلور می‌گردد.

دهانه غار با ابعاد ۲۳ در ۲۸ متر از فاصله دور قابل مشاهده است. غار دارای یک دهانه اصلی و یک دهانه فرعی در سمت چپ و چند چاه هوایی می‌باشد. ورودی غار پوشیده از آوار است و پس از چند متر کف غار را رس ریزدانه پوشانده است که هر چه به درون غار نفوذ می‌کنیم به رطوبت آن افزوده شده و حالت گل چسبنده به خود می‌گیرد. از همان ابتدا تجمع کلونی‌های خفاش محسوس است.

غار دو انشعاب می‌شود: یک دهلیز کوتاه‌تر در سمت راست و دهلیز اصلی غار در سمت چپ که با شیبی ملایم بسمت بالا می‌رود و در انتها به یک تالار وسیع و چاه هوایی که احتمالا به بیرون راه دارد، ختم می‌گردد.

وجود غارنهشته سودا استرا (نی نوشابه) در سقف غار نشان‌دهنده شرایط پایدار هیدرولیکی غار، سرعت بسیار آرام جریان آب از سقف و رسوب‌گذاری آهسته و در نتیجه تشکیل لایه کلسیت به قطر یک قطره آب در نوک لوله‌های نی مانند است.

وجود حجم زیاد فضله خفاش باعث وجود غلظت بالای گاز آمونیاک در غار می‌شود و توصیه می‌گردد از ماسک استفاده شود.

تصاویری از غار خفاش

مسیر دسترسی به غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

چشم انداز غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

سنگ آهک لایه‌ای بستر غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

دهانه غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

دهانه دوم غار خفاش، اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

دیواره‌های غار خفاش پوشیده از مواد آلی، منطقه دهلران، استان ایلام

عنکبوت شکارچی غول پیکر ایران، اندمیک ایران و ساکن در غار خفاش (شناسایی: دکتر علیرضا زمانی، عکس از: فواد رضاپور)

طول بدن ۴ سانتی‌متر و فاصله دو سر پاها (دهنه پا) بیش از ۲۰ سانتی‌متر

The Sparilenus iranomaximus

نقشه غار خفاش

مشخصات غار خفاش:

طول: 277.6 متر

عمق: 27.6 متر

غارنهشته‌ها: سودا استرا (نی نوشابه)، کلسیت

جنس بستر: شن و سنگریزه، گل و لای.

وضعیت آب: آب چکه در سقف در انتهای غار

چاه هوایی: دارد

گونه جانوری: خفاش (هفت گونه)، عنکبوت شکارچی غول پیکر ایران The Sparilenus iranomaximus، سوسک، کرم، خرخاکی، هزارپا و انواع بندپایان

توضیحات: عمق غار عبارت است از فاصله عمودی بین بالاترین ایستگاه تا پایین‌ترین ایستگاه نقشه‌برداری شده غار.

غار هویر

موقعیت جغرافیایی

استان: ایلام

شهر: دهلران

روستا: بیشه‌دراز

منطقه حفاظت شده: دهلران

درجه حفاظتی: ۱ (دسترسی ممنوع)

موقعیت جغرافیایی:

E: 684.... m

N: 36332.... m

38 S

Elevation: 402 m

ابعاد دهانه: ارتفاع: 8m عرض: 18m

دسترسی به غار: این غار در کنار روستای بیشه دراز قرار دارد و با وسیله نقلیه تا دهانه غار در دسترس است. غار یک فروچاله فروریزشی است که در انتهای آن دریاچه‌ای به عمق ۲۴ متر و طول مسیر زیرآبی بیش از ۶۰ متر قرار دارد. این دریاچه چندین بار غواصی شده است.

غار هویر بر روی Google Earth

زمین‌شناسی غار هویر

غار هویر در سازند گچی گچساران شکل گرفته است. دهانه عظیم غار فروچاله‌ای عظیم است که در نتیجه انحلال گچ فرو ریخته است و ابعاد آن ۱۸ در ۸ متر می‌باشد که با شیبی تند و از طریق آوارهای گچی و سست بسمت دریاچه‌ای در انتهای غار هدایت می‌گردد.

دریاچه انتها غار کاملا شفاف و زلال و آبی رنگ است و در آن چند گونه ماهی به چشم می‌خورد که نیاز به بررسی بیشتر دارد.

آب باران از میان آبرفت نفوذ کرده و به سازند گچی می‌رسد. گچ به سرعت حل شده و یک حفره یا غار زیرزمینی ایجاد کرده است. با انحلال بیشتر، سقف غار نازک و ناپایدار می‌شود. لایه آبرفتی سطح هنوز به عنوان یک پل روی آن قرار دارد. با ادامه انحلال سقف غار توانایی تحمل وزن آبرفت و رسوبات روی خود را نداشته، ناگهان فرو می‌ریزد و در نهایت به غاری به شکل فروچاله فرونشستی را شکل می‌دهد. آبی که این سیستم را پدید آورده در نهایت بصورت دریاچه در کف غار باقی می‌ماند. سطح این دریاچه سطح ایستابی آب زیرزمینی منطقه را نشان می‌دهد.

مخاطرات:

دیواره‌ها و سقف این نوع غارها بشده سست، ناپایدار و ریزشی است و می‌تواند خطرات جانی برای بازدید کننده به همراه داشته باشد.

دریاچه این غار ممکن است دستخوش زهکشی ناگهانی گردد. اگر آب دریاچه به یک شکاف یا مجرای حل‌شده جدید در کف گچی نفوذ کند، تمام آب دریاچه می‌تواند در عرض چند ساعت ناپدید شود و یک فروچاله عمیق‌تر ایجاد کند. همچنین ممکن است سطح آب ناگهان پایین برود (در اثر تخلیه به مجرای زیرزمینی جدید) یا بالا بیاید (در اثر ریزش دیواره و جابجایی حجم آب).

موقعیت غار هویر بر روی نقشه زمین‌شناسی

دریاچه غار هویر

دهانه غار هویر

نقشه غار هویر

مشخصات غار هویر:

طول: 66.43 متر

عمق: 8.1 متر

عمق دریاچه: 24 متر

غارنهشته‌ها: …

جنس بستر: رسوبات گچی

وضعیت آب: دریاچه

گونه جانوری: انواع ماهی و آبزیان، کبوتر، خفاش

توضیحات: عمق غار عبارت است از فاصله عمودی بین بالاترین ایستگاه تا پایین‌ترین ایستگاه نقشه‌برداری شده غار.

غار قلاپیکه

موقعیت جغرافیایی

استان: ایلام

روستا: بیشه دراز – اناران

وجه تسمیه: قلعه توخالی

منطقه حفاظت شده: دهلران

موقعیت جغرافیایی:

E: 661940.....m

N: 3642.... m

38 S

Elevation: 362m

ابعاد دهانه: ارتفاع: 0.5m عرض: 0.5m

دسترسی به غار: با عبور از پاسگاه بیشه دراز (اناران) پس از حدود ۱۵ دقیقه پیاده‌روی به دهانه کوچک و دایره‌ای شکل غار قلاپیکه می‌رسیم.

است.

مختصات نقطه شروع کوهپیمایی:

....E: 46° 43.99’

N: 32° 5....9’

مسیر دسترسی به غار قلاپیکه بر روی Google Eart

زمین‌شناسی غار قلاپیکه

غار قلاپیکه در سازند سروک واقع شده است. سازند سروک یک واحد سنگ‌چینه‌ای بسیار شناخته‌شده در زاگرس است. نام آن از کوه سروک در نزدیکی گچساران گرفته شده است. سن آهک آن به کرتاسه میانی (دورۀ آلبین پسین تا تورونین پیشین) ، یعنی تقریباً ۱۰۰ تا ۹۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد. دهانه غار دایره‌ای به شعاع نیم متر است و پس از چاهکی کوچک و عبور از دالان به تالاری عظیم می‌رسیم که به چند شاخه منشعب شده و دارای غارنهشته‌های گوناگون است. نقشه‌برداری از این غار به دلیل وسعت زیاد آن، در این برنامه به اتمام نرسید و اکتشاف دهلیزهای ناشناخته و نقشه‌برداری کامل به برنامه دیگری موکول گردید.

موقعیت غار قلاپیکه بر روی نقشه زمین‌شناسی

تصاویری از غار قلاپیکه

دهانه غار قلاپیکه، استان ایلام

غار قلاپیکه، فلواستون‌های درون غار، استان ایلام

گکوی مشاهده شده در اوایل غار قلاپیکه، استان ایلام

غارنهشته‌های درون غار قلاپیکه، استان ایلام

دهانه غار قلاپیکه به همراه تیم اکتشاف کننده، منطقه دهلران، استان ایلام

تیم بازدید کننده از مناطق حفاظت شده مانشت و قلارنگ و دهلران، استان ایلام

چشمه قیر دهلران

چشمه قیر دهلران یکی از پدیده‌های طبیعی نادر ایران است که در آن به‌جای آب، قیر به‌صورت طبیعی از دل زمین می‌جوشد و جاری می‌شود. این چشمه در استان ایلام و در فاصله حدود ۶ تا ۷ کیلومتری شهر دهلران، در دامنه ارتفاعات سیاه‌کوه و در منطقه‌ای دشتی قرار گرفته است .

ویژگی‌های طبیعی و زمین‌شناسی

این پدیده از یک چشمه اصلی و سه چشمه فرعی تشکیل شده و آب گرم همراه با مواد نفتی از آن خارج می‌شود. دمای آب این چشمه حدود ۳۵ درجه سانتی‌گراد گزارش شده است . دهانه اصلی چشمه حوضچه‌ای طبیعی و سیاه‌رنگ با قطری حدود ۹ متر ایجاد کرده است.

منشأ این قیر، میادین نفتی زیرزمینی منطقه است. نفت از طریق شکستگی‌های زمین به بالا نفوذ کرده، به بیتومین (قیر طبیعی) تبدیل می‌شود و آب‌های گرم سطحی آن را نرم کرده و به سطح زمین می‌آورند. سفره زیرزمینی این چشمه را تا حدود ۷۰ تا ۸۵ هکتار برآورد کرده‌اند . قیر استخراج‌شده از این چشمه از نوع سیال با چسبندگی کم است .

جایگاه قانونی و تاریخی

مجموعه چشمه قیر به همراه چشمه‌های آبگرم و غار خفاش در دهلران، تحت عنوان «آثار طبیعی ملی دهلران» شناخته می‌شود. این مجموعه در تاریخ ۶ مرداد ۱۳۵۵ با مصوبه شماره ۷۲ شورای عالی حفاظت محیط زیست به ثبت ملی رسیده و در طبقه سوم IUCN یادبود طبیعی قرار دارد. در طول جنگ جهانی اول، نیروهای انگلیسی برای بهره‌برداری از این قیر، تا نزدیکی چشمه خط آهن کشیده بودند که آثار آن همچنان باقی است .

بازدید و دسترسی

برای رسیدن به چشمه، باید از دهلران به سمت بوستان جنگلی آبگرم حرکت کرد. حدود ۳۰۰ متر مانده به چشمه، مسیر ماشین‌رو تمام می‌شود و ادامه راه باید پیاده طی شود. با نزدیک شدن به چشمه، بوی شدید قیر به مشام می‌رسد . دور چشمه را حصار کشیده‌اند تا جانوران تشنه به هوای آب خوردن، در قیر گیر نکنند و از بین نروند .

چشمه قیر اثر طبیعی ملی دهلران، استان ایلام

پیوست ۱

شیوه نامه درجه بندی و تعیین حریم حفاظتی غارها

• مقدمه

دراجرای ماده 12 آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور (به شماره 17792/ 38766مورخ29/1/ 1389 مصوب هیأت محترم وزیران)، شیوه نامه درجه بندی و تعیین حریم حفاظتی به شرح ذیل درتاریخ 30/02/1405 به تصویب کارگروه غارشناسی ایران رسید.

ماده 1: تعاریف

1. سازمان : سازمان حفاظت محیط زیست

2. وزارت : وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی

3. دستگاه متولی : سازمان حفاظت محیط زیست - وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی

4. کارگروه: کارگروه غارشناسی ایران مصوب هیأت محترم وزیران سال1389

5. غار طبیعی: فضای طبیعی و توخالی درون سنگ ها، آبرفت ها و توده های یخی با ابعاد متعارف که توسط عوامل انحلالی یا زمین ساختی ایجاد شده است؛ اغلب غارها دارای اهمیت زمین شناختی، زیست محیطی، فرهنگی، تاریخی، باستانی یا گردشگری می باشند.

6. غار انسان ساخت: حفاری های قدیمی یا تاریخی دست کند غاری شکل دارای ارزش های بوم شناختی یا گردشگری که در حال حاضر واجد یکی از ویژگی های غارهای طبیعی یا تاریخی باشند.

7. کالبد غار: سیمای ظاهری و ساختار طبیعی غار که در برگیرنده بدنه و ساختارهای داخلی غار بوده و از طریق نقشه برداری غار تعیین می گردد.

8. محدوده سطحی غار: تصویر کالبد غار بر روی سطح توپوگرافی است به طوریکه این محدوده بر غار و اکوسیستم آن تأثیرگذاری مستقیم داشته و نیازمند اعمال ضوابط و مقررات ویژه برای حفاظت از غار می باشد.

9. عرصه میراث فرهنگی غار: مجموعه ای مشتمل برکالبد و محدوده سطحی غار که بر مبنای بررسی های میدانی وزارت، واجد ارزشهای تاریخی فرهنگی و طبیعی بوده و در یکی از فهرست های آثار ملی ثبت شده است.

10- حریم حفاظتی غار: اراضی بلافصل بیرونی محدوده سطحی غار که با هدف حفاظت از ارزش های بوم شناختی، زیست شناختی، منابع طبیعی، زیست محیطی، ملاحظات هیدرولوژیکی، زمین شناختی، فرهنگی- تاریخی و باستان شناختی غار در قالب لایه های حفاظتی (ساختاری، عملکردی) تعیین می گردد. این حریم شامل ضوابط و مقرراتی است که برای حفظ یکپارچگی و پایداری غار و جلوگیری از تخریب و تأمین تعادل بین حفاظت و استفاده های پ‍ایدار اعمال می گردد.

11- درجه‌بندی حفاظتی غار: غارها از نظر حساسیت‌های بوم شناختی، تنوع زیستی، شواهد فرهنگی-تاریخی و باستان شناختی، ارزش‌های زمین شناختی و دیرینه شناسی، منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی، گردشگری و وجود مخاطرات، به درجات مختلف تقسیم بندی می‌گردند.

12- بهره برداری پایدار: انجام فعالیت های اقتصادی، پژوهشی یا گردشگری با رعایت ضوابط پایداری و ظرفیت برد با هدف تأمین نیازهای فعلی و الزام بر حفظ منابع جهت بهره مندی نسل های آینده

13- مناطق چهارگانه : مناطق موضوع بند الف ماده 3 قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست

ماده 2: معیارهای درجه‌بندی غار

غارها بر اساس ماده۱۲ آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری غارهای کشور (مصوبه شماره ۱۷۷۹۲/۳۸۷۶۶مورخ ۲۹/۱/۸۹ هیئت وزیران)، به چهار درجه تقسیم می‌شوند:

1. غارهای درجه 1 (دسترسی ممنوع) : غارهای با درصد حساسیت بسیار بالا و آسیب‌ پذیر که دارای حداقل یکی از ویژگی های زمین‌شناختی خاص، ساختارهای کم نظیر، فسیل‌های کمیاب، تنوع زیستی ویژه، ارزش ها و بقایای تاریخی-فرهنگی منحصر به فرد و منابع آبی ارزشمند بوده و یا دارای مخاطرات ایمنی و سلامت باشند.

این غارها صرفاً محدود به انجام فعاليتهاي تحقيقاتي و مطالعاتي با همکاری تيم هاي حرفه ای غارنوردي و اخذ مجوز از كارگروه می باشند.

2. غارهای درجه ۲ (دسترسی محدود) : غارهای با درصد حساسیت بالا که دارای حداقل یکی از ارزش های ویژه زمین‌شناختی، ساختارهای سالم، فسیل، تنوع زیستی، ارزش ها و بقایای تاریخی-فرهنگی و منابع آبی هستند؛ این غارها قابلیت بازدید محدود و نیمه حرفه ای بدون احداث هرگونه زیرساخت (نظیر تسطیح و تصحیح مسیر، نورپردازی، ایجاد سازه داخلی و حریم حفاظتی) با رعایت ضوابط زیست محیطی و ظرفیت بردگردشگری را دارند.

مدیریت گردشگری این غارها از طریق مشارکت قانونی بخش خصوصی و غیر دولتی با اولویت تعاونی و سازمانهای مردم نهاد محلی با اخذ مجوز از كارگروه قابل انجام می باشد.

3. غارهای درجه ۳ (دسترسی مشروط) : غارهای با درصد حساسیت متوسط که دارای حداقل یکی از ارزش های ویژه زمین‌شناختی، ساختارهای سالم و نیمه سالم، فسیل، تنوع زیستی، ارزش ها و بقایای تاریخی-فرهنگی و منابع آبی هستند؛ این غارها واجد قابلیت بازدید عمومی و غیر حرفه ای بوده و مجاز به ایجاد زیرساخت های لازم (نظیر تسطیح و تصحیح مسیر، نورپردازی، سازه پیرامونی) با رعایت ضوابط فنی و زیست محیطی و ظرفیت برد گردشگری می باشند.

مدیریت گردشگری این غارها با همکاری دستگاه های متولی غار و از طریق مشارکت قانونی بخش خصوصی و غیر دولتی با اولویت تعاونی و سازمانهای مردم نهاد محلی با اخذ مجوز از كارگروه قابل انجام می باشد.

4. غارهای درجه ۴ (دسترسی آزاد) : غارهای دارای ویژگی‌های زمین‌شناختی با درصدحساسیت پایین و دسترسی آزاد برای عموم هستند. مدیریت این غارها در صورت وجود متقاضی از طریق ساز و کار غارهای درجه 3 امکان پذیر است.

تبصره1: تعیین درجه بندی ترکیبی چندگانه برای غارها بر اساس شرایط و ویژگی های بخش های مختلف غار، امکان پذیر است.

تبصره2: غارهای درجه بندی شده با درجات حفاظتی 1 تا 3، حسب مورد می توانند به عنوان اثر طبیعی ملی توسط سازمان یا در قالب میراث طبیعی ملی یا تاریخی-فرهنگی ملی توسط وزارت به ثبت قانونی برسند.

تبصره 3: غارهای درجه بندی شده با درجات حفاظتی 1 تا 3، حسب مورد و در صورت نیاز دارای درب های نرده ای محدود کننده مناسب خواهند بود به نحوی که امکان تردد خفاش های ساکن غارفراهم باشد.

تبصره 4: با توجه به ممنوعیت ایجاد تأسیسات در غارهای درجه 2، صدور مجوز جهت اجرای تورهای گردشگری محدود برای بازدید بر عهده کارگروه استان می باشد؛ بررسی و تأیید طرح های حفاظتی مربوط به غارهای درجه1 و2 ، و طرح های حفاظتی-گردشگری غارهای درجه3 حسب مورد بر عهده دستگاه های متولی غار بوده که با هماهنگی و اخذ مجوز از کارگروه انجام می گیرد.(دستورالعمل و ضوابط بهره برداري پايدار از غارهاي كشور با رعایت ظرفیت بردگردشگری و حساسیت غارها، توسط کارگروه تهیه و ابلاغ می گردد).

ماده 3: فرایند تعیین درجه بندی غارها

1. شناسایی و ارزیابی اولیه؛ شناسایی غارهای واجد ارزش های زمین شناسی، زمین ساختی، ساختارهای متنوع، فسیل‌، تنوع زیستی، ارزش ها و بقایای تاریخی-فرهنگی، باستان شناسی و منابع آبی یا دارای مخاطرات ایمنی و سلامت و یا صعب العبور توسط دستگاه متولی غار

2. تخمین درصد حساسیت معیارهای بصری قابل مشاهده ، به منظور اعلام درجه حفاظتی غارها توسط کارگروه

3. انجام مطالعات تکمیلی به منظور تأیید نهایی و یا ارتقاء درجه حفاظتی غارها توسط کارگروه

(شامل مطالعات جامع در زمینه: زمین شناسی، زمین ساختی، فسیل شناسی، اکولوژیکی، زیست شناختی، تاریخی-فرهنگی و باستان شناسی ، منابع طبیعی و منابع آبی)

ماده 4: فرایند تعیین حریم حفاظتی غارها

1- مسئولیت تعیین حریم حفاظتی برای غارهای واقع در مناطق چهارگانه، بر عهده سازمان بوده و تابع قوانین و ضوابط حاکم بر مناطق یاد شده می باشد.

تبصره: تعیین حریم غارهای واجد ارزش و بقایای تاریخی-فرهنگی داخل مناطق چهارگانه، با همکاری وزارت صورت می پذیرد.

2- مسئولیت تعیین عرصه و حریم حفاظتی برای غارهای خارج از مناطق چهارگانه در چهارچوب ضوابط این شیوه نامه و شورای تعیین حریم وزارت، بر عهده وزارت با هماهنگی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور می باشد.

تبصره1: در فرآیند تعیین حریم حفاظتی غارهای بند2 این ماده، ضروری است با توجه به ممنوعیت ها و محدودیت های موجود در حوزه منابع طبیعی، استعلام لازم از وزارت جهاد کشاورزی(سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور) اخذ گردد. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور مکلف است حداکثرظرف یک ماه از تاریخ استعلام پاسخ لازم را اعلام نماید. عدم پاسخ به موقع به منزله موافقت تلقی می شود.

تبصره 2: تعیین ضوابط برای هرگونه بهره برداری پایدار در محدوده حریم حفاظتی غارها به استثنای غارهای موضوع بند1، بر طبق ماده 3 قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع کشور صورت می پذیرد.

تبصره 3: طرح های مدیریت احیاء منابع طبیعی و آبخیزداری که پیش از تعیین حریم حفاظتی غارها در این محدوده ها در حال اجرا بوده اند، منوط بر عدم آسیب رسانی به حریم غار کماکان به فعالیت خود تحت مدیریت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ادامه خواهند داد.

ماده 5: راهنمای اجرایی تعیین حریم حفاظتی غارها

حریم حفاظتی غارهای کشور دارای حد و مرز و نقشه معین بوده که به عنوان لایه‌های حفاظتی (ساختاری و عملکردی) مشتمل بر ضوابط کمی وکیفی خاص با هدف حفاظت مؤثر از غارها، تضمین و تأمین اصالت یکپارچگی و موجودیت آنها تعیین می شود.

تعیین حریم حفاظتی غارها ابزاری اساسی برای حفاظت از اکوسیستم غار است؛ طراحی یک حریم مناسب می تواند به کاهش تهدیدات، حفظ تنوع زیستی و حفاظت مشارکتی مؤثر جوامع محلی در نگهداری از غارها کمک نماید.

ماده 6: شاخص های فنی و حفاظتی در تعیین حریم غارها

1. زمین‌شناسی و پایداری سازه‌ای: بررسی ساختار غار، گسل‌ها، شکستگی‌ها و حساسیت ژئومورفولوژیک

2. اکولوژی و تنوع زیستی: شناسایی زیستگاه‌های حساس، گونه‌های غارزی و نیازهای حفاظتی آنها

3. منابع طبیعی و چشم‌انداز: وضعیت پوشش گیاهی، خاک، توپوگرافی و حفظ چشم‌انداز طبیعی پیرامون غار

4. هیدرولوژی و آب‌های سطحی و زیرزمینی: کیفیت و مسیر جریان آب‌ها، رطوبت غار و مخاطرات آلودگی

5. ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و باستان‌شناسی: وجود آثار فرهنگی، لایه‌های باستانی و شواهد انسان‌شناختی

6. گردشگری و ظرفیت برد: امکان گردشگری پایدار و محدودیت‌های لازم برای مدیریت بازدیدکنندگان

7. اجتماعی ـ اقتصادی: نقش و منافع جوامع محلی، الگوهای بهره‌برداری و ملاحظات معیشتی

8. حقوقی، قانونی و عرفی: قوانین و مقررات مرتبط، وضعیت مالکیت اراضی و حقوق عرفی اجتماعی

ماده 7: روش محاسباتی تعیین حریم حفاظتی غارها

گسترش دهلیزهای غار را می‌توان از نظر هندسی به صورت یک کالبد سه بعدی(طول ، عرض ، ارتفاع) محدود نمود که ضلع بزرگتر نشان‌دهنده محور اصلی هندسی غار (طول یا ارتفاع) و ضلع کوچکتر نشان‌دهنده عرض غار است.

الف) غارهای افقی: حریم حفاظتی غارهای افقی با توجه به درجه حفاظتی غار مطابق با جدول 1، معادل یک تا سه برابر طول محدوده سطحی نقشه ‌برداری‌شده غار در جهت امتداد طولی غار در نظر گرفته می‌شود. حریم حفاظتی در راستای عرض غار نیز، یک تا سه برابر راستای محدوده سطحی عرض غار در نظر گرفته ‌شود.

غارهای افقیب) غارهای عمودی: حریم حفاظتی غارهای عمودی با توجه به درجه حفاظتی غار مطابق با جدول 2، مانند غارهای افقی تعیین می‌شود با این تفاوت که حریم حفاظتی غارهای عمودی معادل یک تا سه برابر قطر نقشه‌برداری‌شده بزرگترین حفره داخل غار، محاسبه و تعیین می گردد. ( در صورت بزرگتر بودن دهانه غار نسبت به حفره های داخلی، حریم حفاظتی غار معادل یک تا سه برابر قطر دهانه غار محاسبه و تعیین می گردد)

غارهای عمودی

(جدول 2)

ج) غارهای مایل (ترکیب افقی و عمودی): حریم حفاظتی این غارها بر اساس برایند طولی-ارتفاعی غار و با توجه به درجه حفاظتی غار محاسبه می گردد.

د) تعیین حریم حفاظتی محدوده دهانه غار: حریم حفاظتی محدوده دهانه ورودی غارها به صورت دایره ای به مرکزیت دهانه اصلی غار بر روی سطح توپوگرافی تعیین می شود.

غارهای عمودی

حریم بلافصل از دهانه غار

(جدول 3)

این شیوه نامه شامل یک مقدمه، 7 ماده و 8 تبصره در تاریخ 30/02/1405 به تصویب کارگروه رسید و از تاریخ ابلاغ لازم الاجرا می باشد.