وبلاگ کوه نوردی و صعودهای ورزشی گل کوه

غارهای پارینه سنگی زاگرس

(گزارش ثبت غارهای استان لرستان)

فواد رضاپور، سارا عدالتیان

شهریور ۱۴۰۳

این پژوهش با حمایت و همکاری آقایان محمد نبی حسنوند (محیط زیست استان لرستان)، سعید هاشمی‌نژاد (زمین‌شناس زیست محیطی دانشگاه فردوسی مشهد)، حسین پارسانژاد، حبیب قاعد رحمت، امیری، وحید مبینی‌پور (استان لرستان)، دکتر امیر شمشکی (سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور) و دکتر معصومه غفاری (کارگروه ملی غارشناسی ایران) صورت پذیرفت.

فهرست:

اهداف ۳

مقدمه ۳

دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری و شاخص‌های درجه بندی غارها ۴

• روزشمار برنامه ۵
• تعاریف ۱۴
• غار کلدر ۱۷
• غار قمری ۲۵
• غار یافته ۳۵
• غار گاومیر ۴۳
• غار سمسا (دراش) ۵۲
• غار مردریژ (دکاموند) ۶۰
• غار منو ۱ ۶۶
• غار منو ۲ ۷۰
• غار وقت ساعت ۷۸
• سپاسگزاری ۸۷
• منابع ۸۷

اهداف:

معرفی غارهای استان لرستان

مطالعه تنوع زیستی غارهای استان لرستان

تهیه و تکمیل شناسنامه، ویژگی های زیستی و زمین شناختی غارهای استان لرستان

تهیه نقشه و موقعیت مکانی غارها در استان

تعیین سطح حفاظتی غارهای استان

تهیه نقشه دیجیتالی غارها و مدل ارتفاعی دیجیتالی و توپوگرافی منطقه و رقومی سازی آنها بر روی GIS

مقدمه:

استان لرستان با ۲۹۳۰۸ کیلومتر مربع مساحت و بیش از یک میلیون و هفتصد و شصت هزار نفر جمعیت، در غرب ایران قرار دارد. این استان سیزدهمین استان کشور از نظر جمعیت می‌باشد. لرستان سرزمینی کوهستانی است و غیر از چند دشت محدود، سراسر آن را کوه‌های زاگرس پوشانده‌است. اشترانکوه با ۴۱۵۰ متر ارتفاع بلندترین نقطه استان واقع در حد فاصل شهرستان‌های دورود، ازنا و الیگودرز و پست‌ترین نقطه آن در جنوبی‌ترین ناحیه استان واقع شده و حدود ۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی این منطقه یکی از نخستین سکونتگاه‌های قدیمی بشر است و مفرغ لرستان از شهرت باستان‌شناسی زیادی برخوردار است. لرستان تنها استان ایران است که به دلیل اهمیت فوق‌العاده تاریخی یکی از ۴ بخش اصلی موزه ملی ایران را به خود اختصاص داده‌است. این ۴ بخش اصلی عبارتند از پیش از تاریخ، تاریخی و لرستان، دوران اسلامی، مهر و سکه.

استان لرستان سومین استان پرآب کشور است و ۱۲ درصد آب‌های کشور را در اختیار دارد.

این دو مقوله یک وجه اشتراک حائز اهمیت دارند: غارها.

غارها علاوه بر آنکه یکی از اشکال کارستی ایجاد شده توسط جریان آب می‌توانند باشند، سکونتگاه‌ انسان‌های اولیه نیز بوده‌اند. آنها نشاندهنده منابع آبی هستند که در صورت عدم حفاظت می‌توانند مورد آسیب قرار گیرند. بنابراین یکی از اهداف حفاظت از غارها حفظ میراث فرهنگی و منابع طبیعی است.

برنامه شناسایی، غارنوردی، عکاسی، نمونه‌برداری و نقشه‌برداری جهت جمع‌آوری و ثبت اطلاعات غارهای لرستان با هدف حفاظت از این غارها در تاریخ ۱۳ تا ۱۶ شهریورماه در شهرستانهای خرم‌آباد، الشتر و دورود با همراهی محیط‌بانان و یگان حفاظت از محیط زیست استان لرستان اجرا گردید. گزارش آن در سی‌امین جلسه کارگروه ملی غارشناسی کشور در تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۳ ارائه گردید و در نهایت با تبادل نظر و بحث و بررسی اعضای کارگروه، درجه‌بندی مورد تصویب نهایی قرار گرفت.

دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری و شاخص‌های درجه بندی غارها

هیئت محترم وزیران به منظور دستیابی به یک مدیریت جامع و مطلوب و فراهم نمودن زمینه‌های آموزشی، علمی و فرهنگی جهت شناسایی، حفاظت و بهره‌مندی پایدار از غارهای کشور و به استناد اصل یکصد وسی وهشتم قانون اساسی در قالب مصوبه شماره 31561/ت27065ه مورخ 81/7/12 خطاب به سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، تشکیل کارگروه غارشناسی ایران را به محوریت سازمان حفاظت محیط زیست مورد تاکید قرار داده و متعاقبا در تاریخ 89/1/22 آیین نامه مدیریت، حفاظت وبهره برداری از غارها ی کشور را تصویب وطی شماره 17792/38766 ابلاغ نمود. اعضای کارگروه شامل نمایندگانی از سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان نقشه‌برداری، وزارت آموزش و پرورش، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی، وزارت دفاع و نیروهای مسلح، انجمن غارشناسی ایرانیان، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، فدراسیون کوهنوردی، وزارت نیرو، وزارت کشور، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت ورزش و جوانان می‌باشد.

طبق آیین‌نامه حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور (مصوبه شماره ۳۸۷۶۶/۱۷۷۹۲ مورخ ۲۹/۱/۸۹ هیئت محترم وزیران)، غارها از نظر اهمیت حفاظتی به چهار دسته تقسیم می‌گردند: غارهای درجه ۱ (دسترسی ممنوع) دارای ارزش طبیعی ویژه، گونه‌های خاص زیستی، ساختار منحصر بفرد زمین‌شناسی و غارشناسی، بقایا و آثار تاریخی، منابع آبی حساس هستند. هر گونه ساخت و ساز، معدن کاوی، جاده‌کشی، احداث سد، کشاورزی و حفر چاه در شعاعی حداقل ۳ کیلومتری از تمام دهلیزهای غار، طبق نقشه، ممنوع می‌باشد. بازدید از این غارها تنها جهت اهداف پژوهشی و علمی و با کسب مجوز از کارگروه غارشناسی میسر می‌باشد. غارهای درجه ۲ (دسترسی محدود) دارای ارزش طبیعی، گونه‌های زیستی، ساختارهای زمین‌شناسی و غارشناسی، بقایا و آثار تاریخی و منابع آبی می‌باشند. بازدید از این غارها تحت نظارت و همراهی راهنمای غار می‌تواند انجام شود و در صورت نیاز برای آن درب ورودی، طبق پروتکل جهانی درب غارها نصب می‌گردد. هر گونه ساخت و ساز، معدن کاوی، جاده‌کشی، احداث سد، کشاورزی و حفر چاه در شعاعی حداقل ۲ کیلومتری از تمام دهلیزهای غار، طبق نقشه، ممنوع می‌باشد. غارهای درجه ۳ (گردشگرپذیر) می‌تواند جهت بازدید عموم طبق استانداردهای جهانی حفاظتی غارهای توریستی آماده گردد. ایجاد ابنیه و هر گونه ساخت و سازی فقط در خارج غار با حفظ فاصله حریم به شعاع یک کیلومتر از تمام دهلیزها طبق نقشه غار، برای سازه‌های ثابت مجاز است. ، درجه ۴ (دسترسی آزاد) تقسیم می شوند.

درجه‌بندی غارها بر اساس اطلاعات جمع‌آوری شده و شناسنامه تهیه شده از غار توسط اعضای کارگروه انجام پذیرفته و به نهادهای ذیربط ابلاغ می‌گردد.

طبق پروتکل جهانی نصب درب بر روی غارها درب ورودی باید بصورتی طراحی شود که کمترین تاثیر را بر روی رطوبت، دما، میزان نور ورودی و فشار درون غار داشته باشد. نرده‌های درب ورودی جهت عبور خفاش و سایر پرندگان بایستی بشکل افقی و با فاصله مناسب نصب گردد و در صورت امکان قسمت بالای دهانه‌های با ارتفاع بیشتر از شش متر، باز باشد. شرایط زیستی، فیزیکی و شیمیایی قبل و بعد از نصب درب نرده‌ای بایستی بطور مرتب پایش شود تا نسبت به بروز اثرات منفی احتمالی این کار اطمینان حاصل شود.

روزشمار برنامه:

۱۳ شهریور:

جاده‌ای که از قلب جنگل‌های زاگرس می‌گذرد، ما را به شهر تاریخی و سرسبز خرم‌آباد ‌می‌رساند. این شهر که در ساحل رودخانه خرم‌آباد شکل گرفته است، علاوه بر داشتن آبشار و چشمه‌های خروشان، از قدیمی‌ترین سکونت‌گاه‌های بشر است که تمدن‌های مختلف و متعددی از جمله کاسی‌ها، بابلی‌ها، ساسانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را در خود جای داده است. ابتدای ورودمان اداره محیط زیست استان پذیرای ما بود تا جلسه توجیهی با معاونت طبیعی استان جهت بحث و بررسی آنچه در روزهای آینده قرار است انجام شود، صورت پذیرد. ابزار و تجهیزاتی که قرار بود با خود تا دهانه غار حمل کنیم کاملا بستگی به نوع غاری داشت که لازم بود شناسایی و ثبت گردد. علاوه بر تجهیزات کوهپیمایی و غارنوردی، تجهیزات نقشه‌برداری، عکاسی و نمونه برداری نیز همراه داشتیم تا در مدت حضورمان در غار حداکثر برداشت اطلاعات را داشته باشیم. غارها اکوسیستم‌هایی بسیار حساس و شکننده هستندکه حضور انسان در آنها می‌تواند تعادل این اکوسیستم را برهم زند. غارنهشته‌های درون غار تحت دما و فشار گاز کربنیک مشخصی رشد می‌کنند که حضور انسان با تاثیر در فشار گاز کربنیک موجود در بازدم و نیز حرارت بدن، می‌تواند رشد غارنهشته‌ها را دچار اختلال نماید. همچنین تنفس و حرارت بدن غارنوردان می‌تواند برگونه‌های جانوری و گیاهی که بخشی و یا تمام چرخه زندگی خود را در غار سپری می‌کنند، تاثیر نامطلوب بگذارد.

با در نظر گرفتن موارد فوق، لازم است حداقل زمان ممکن را در غار سپری کنم تا میزان آسیب ما به حداقل برسد و در حداقل زمان ممکن بایستی بیشترین اطلاعات را از غار برداشت نماییم.

از محل محیط زیست با خودروهای محیط زیست بسمت منطقه حفاظت شده سفیدکوه حرکت کردیم. وجود پاسگاه محیط‌بانی کلدر در نزدیکی دهانه غار ما را دلگرم می‌‌ساخت که تا این مرحله می‌توان به حفاظت از این غار امیدوار بود. در کنار این پاسگاه، محل نگهداری حیواناتی بوده که آسیب دیده بودند و برای بازگشت به طبیعت نیاز به مدتی تیمار داشتند. مسیر کوتاهی از کنار پاسگاه بسمت دهانه غار سنگچین شده بود. دهانه غار دارای نرده حفاظتی و قفل بود و امکان تخریب آن به حداقل رسیده بود.

کار نقشه‌برداری را با دستگاه دیستو X310 که از طریق بلوتوث به نرم‌افزار تحت اندروید متصل می‌گردد، آغاز کردیم. ابعاد دهانه بطور دقیق اندازه‌گیری شد. با زدن هشت ایستگاه و ۳۱ شات اصلی و کمکی، طول، گرا و شیب و نیز ابعاد سمت راست، سمت چپ، بالا و پایین بین هر دو ایستگاه را با دقت 0.1 درجه و 0.01 متر اندازه‌گیری کردیم. پس از حدود ۴۲ متر از دهانه غار و رسیدن به تالاری با ارتفاع ۵ متر، با دو مسیر مواجه می‌شویم. مسیر مستقیم به انتهای غار رسیده و مسدود می‌گردد. سمت راست مسیری پلکانی بسمت بالا راه یافته و دهلیزی مجزا بسمت تالار اصلی و روی آن برمی‌گردد. بالای این دهلیز یک چاه هوایی وجود دارد که می‌تواند محل تردید خفاشها و سایر جانوران باشد. در هر دو مسیر خفاش نعل اسبی کوچک مشاهده گردید که دارای ارزش حفاظتی می‌باشد. بسترغار بلحاظ جنس بستر مورد بررسی قرار گرفت. غارنهشته‌ها را در محل واقعی خود و طبق علائم استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS ثبت نمودیم و از آنها و نیز گونه‌های جانوری و گیاهی عکسبرداری و فیلم‌برداری شد. پس از اتمام کار به محل ماشین‌ها در پاسگاه برگشته و بسمت غار قمری حرکت کردیم.

غار قمری یا اشگفت قمری نیز یکی دیگر از غارهای پیش از تاریخ باستان ایران است که در آن آثار و شواهدی از زندگی انسان در دوره پارینه سنگی میانی با قدمت حدود ۵۰٫۰۰۰ سال به دست آمده ‌است. این غار در شهر خرم‌آباد و مشرف بر آن قرار دارد و با حدود بیست دقیقه پیاده‌روی در مسیر سنگنچین شده در دامنه شرقی سفید کوه، می توان به دهانه آن رسید. با وجود آنکه غار دارای درب نرده‌ای و قفل است اما عدم قرار گرفتن در مناطق تحت حفاظت محیط زیست، نزدیکی به شهر و احتمال گسترش شهر بسمت غار، خطر جدی برای آن محسوب می‌گردد. همچنین حفر چاه در محدوده حریم غار می‌تواند باعث آسیب جدی به سیستم هیدرولیکی غار گردد. وجود چشمه‌ای باستانی در پای غار و با فاصله کم از آن، یکی از عوامل نشاندهنده فعال بودن سیستم هیدرولیکی غار است. همچنین وجود آب در این فصل که پایان سال آبی محسوب می‌گردد، نشاندهنده سیستم زه‌کشی خوب و توان کارستی شدن بالای این غار می‌باشد.

با ورود به غار، ابتدا نقشه برداری را آغاز نمودیم. با برداشت ۱۶ شات کمکی، دهانه غار بشکل دقیق ترسیم گردید. پس از ۴۳ متر به تالاری می‌رسیم که در آن غار به سه انشعاب تقسیم می‌گردد. دو مسیر در سمت چپ قرار دارد که مسیر اول در انتهای دهلیز و پس از ۲۰ متر تنگ و غیر قابل عبور می‌گردد. این مسیر حالت خرچنگ رو داشته و دیواره‌های آن با کلسیت پوشیده شده است.

مسیر دوم با دو متر صعود و ۲۸ متر پیشروی به تالاری رسیده و مسدود می‌گردد. کف غار گل و آب چکه و تزئینات ریم استون و استالاگمیت بچشم می‌خورد. با پیشروی در انتهای غار به دهلیزی کم عرض در سمت راست می‌رسیم که برای عبور از آن بایستی سینه‌خیز حرکت نماییم. وجود آوار و قلوه سنگهای تیز و درشت پیشروی را دشوارتر می‌کند. پس از حدود ده متر پیشروی و نقشه‌برداری با یک کلونی حشرات مواجه شدیم که کل عرض دهلیز را پوشانده بود. با وجود ماسک، بدلیل احتمال برخورد حشرات با صورت و چشم، امکان پیشروی بیشتر میسر نبود و به ناچار نقشه‌برداری را در همین نقطه به پایان رساندیم و با گذاشتن علامت سوال برای احتمال ادامه مسیر، بازگشتیم. در مجموع با ۷۴ ایستگاه و اندازه‌گیری طول، گرا و شیب در تمام ایستگاه‌ها و رسم تمام غارنهشته‌ها، به طول ۱۱۷ متر برای غار قمری دست یافتیم. در بازگشت بسمت چشمه گرداب سنگی رفته و TDS و دمای آن‌را اندازه‌گیری کردیم و سپس بسمت ماشین‌ها بازگشته و راهی بازدید از غار یافته شدیم.

غار یافته در منطقه حفاظت شده سفیدکوه و در 25 کیلومتری جنوب غربی شهر خرم‌آباد بر سر راه کوهدشت، در محلی به نام سولیزه بر دامنه کوه یافته، واقع شده است. این غار به دلیل دارا بودن بیش از دو متر رسوبات باستان‌شناختی اواخر عصر یخ (شامل بقایای فرهنگی دوره پارینه سنگی جدید) دارای اهمیت فراوانی در مطالعه فرهنگ اوایل این دوره در خاور نزدیک و اروپاست. در دهه های اخیر پژوهش های فراوانی در ارتباط با خاستگاه و راه و روش زندگی انسان مدرن دراروپا و خاور دور انجام شده است. بقایای فرهنگی باقیمانده از انسان‌های مدرن با عنوان فرهنگ اوریناسی شناخته می‌شود. این فرهنگ مربوط به انسان‌هایی است که ابزارهای کارآمدی که اغلب بر روی تیغه ساخته می‌شده، برای شکار و سایر منظورها استفاده می‌کردند. در مطالعات انجام شده شباهت‌های فراوانی میان مصنوعات سنگی و فرهنگ اوریناسی اروپا وجود دارد. تا پیش از این کاوش ها، برخی از متخصصان فرهنگ اوریناسی، پارینه سنگی جدید را مختص اروپا و حاشیه شرقی مدیترانه می دانستند. در کاوش های اخیر این غار، علاوه بر مصنوعات سنگی، تعدادی آویز و مهره‌های تزیینی از جمله دو صدف دریایی سوراخ شده، دو قطعه دندان گوزن و یک قطعه هماتیت که به شکل آویز درآمده، یافت شده است. این مجموعه از کهن‌ترین آویزهای تزیینی یافت شده در ایران است. این اشیا از نشانه‌های بارز فرهنگ اوریناسی مقارن با حضور نخستین انسان‌های پارینه سنگی جدید در اروپا و خاور نزدیک است. غار یافته توسط در با نرده‌های آهنی و قفل حفاظت می‌گردد. این غار ابعاد کوچکی داشت و با زدن ۳ ایستگاه نقشه‌برداری از غار بطول 28.5 متر دست یافتیم. ابعاد دهانه غار به دقت اندازه گیری گردید. از ویژگی‌های منحصر بفرد این غار وجود کگوی انگشت برگی زاگرس بود که در سقف غار به چشم می‌خورد. همچنین در انتهای غار تعداد زیادی زنبور سرخ مشاهده گردید.

پس از اتمام نقشه برداری و موقعیت جغرافیایی تمام غارها و نیز عکس‌برداری، خرم‌آباد را به سمت شهرستان درود جهت بازدید از غار چهارم در روز اول، ترک کردیم.

شکل ۱: مسیر حرکت بسمت غار یافته

از خرم‌آباد بسمت درود که می‌رویم، پس از عبور از روستای زاغه در سمت راست رودخانه‌ای است که پلی به اسم هرو از فراز آن عبور کرده و دو سمت جاده را به هم وصل می‌نماید. قبل از پل در سمت راست جاده‌ای ما را بسمت روستای زرین آباد هدایت می‌کند. این جاده که از بین زمین‌های کشاورزی می‌گذرد بسیار باریک بوده و گویا تنها برای عبور یک خودرو تعبیه شده است. در انتهای این مسیر به ییلاقی می‌رسیم که تنها چند خانه و گاوداری در آن قرار دارد. اینجا یکی از نقاط دور افتاده زاگرس و سرشار از سکوت، آرامش و زیبایی است. از اینجا تا دهانه غار گاومیر را با تراکتور راهنمای محلی پیمودیم. دهانه غار در انتهای گودی دولین بچشم می‌خورد که کاملا مسدود شده بود. با کندن ورودی امکان دسترسی به داخل غار از طریق حفره‌ای به ارتفاع سی سانتیمتر وجود داشت اما بدلیل شیب بسمت پایین، دهانه مجدد مسدود می‌شد. داخل غار ارتفاع سقف نزدیک به سطح آب بوده و تنها در حالت سینه‌خیز داخل آب می‌توانستیم نقشه برداری را انجام دهیم. طبق توضیحات افراد محلی در فصل تر (فصل بارش)، جریان شدید آب از دهانه خارج می‌شود. وجود کوه‌های کارستی مشرف به این غار نشان دهنده آبخوانی آزاد با ظرفیت آبدهی بالا می‌باشد. بدلیل عدم همراه داشتن تجهیزات غواصی، امکان ادامه مسیر در غار وجود نداشت، لذا پس از نقشه برداری با زدن دو ایستگاه و ترسیم حدود ۱۱ متر نقشه و برداشت عکس و فیلم، بازگشتیم. در مسیر به چشمه‌ای برخوردیم که ارتفاعی پایین‌تر از آبخوان داشت و احتمالا با این آبخوان مرتبط بود.

بدین ترتیب روز اول برنامه با پیمایش چهار غار در نقاط مختلف استان لرستان با موفقیت به پایان رسید.

۱۴ شهریور:

صبح زود بسمت شهرستان الشتر حرکت کردیم. در محل اداره محیط زیست الشتر، تجهیزات مورد نیاز را برداشته و با خودروهای محیط زیست بسمت غاری در دره آتش حرکت کردیم. مسیر از میان ییلاقاتی سرسبز عبور می‌کند تا به روستای گریران می‌رسیم. از روستا بسمت شمال مسیر خاکی و سنگلاخی در امتداد دره‌ای است که بنام دراش یا دره آتش معروف است. اینجا منطقه شکار ممنوع گرین الشتر می‌باشد و به گفته محیط‌بانان همراه ما، تنها توسط کوهنوردان مورد بازدید قرار می‌گیرد. با حدود نیم ساعت کوهپیمایی به دهانه غار سمسا با ارتفاعی در حدود ۵ متر می‌رسیم. آنچه در ابتدای نظر ما را جلب نمود وجود گودالی عمیق در ابتدای غار بود که توسط حفارهای غیرمجاز و جستجوگران گنج، حفر گردیده بود. دقیقا در بالای این حفره و بر روی سقف کلونی عظیمی از خفاش نعل اسبی توجه ما را به خود جلب نمود که گواه این مطلب بود که این غار یکی از سکونتگاه‌های اصلی این گونه ارزشمند می‌باشد. در کنار این کلونی، یک کلونی عظیم از نوع بید به رنگ سیاه و نارنجی به چشم می‌خورد و در کف غار نیز می‌توانستیم اجساد آن را ببینیم. از بیدها جهت شناسایی نمونه برداری شد و از کلونی خفاش و نیز گودالی حفاری شده نیز فیلم‌برداری کردیم. نقشه‌برداری از غار با رسم دقیق دهانه توسط ۱۵ اسپلی شات و نیز اندازه‌گیری طول، گرا و شیب و تمام فواصل از دیواره‌ها و کف توسط ۳۶ ایستگاه و ترسیم دیواره‌ها و تمام عوارض غار، صورت پذیرفت. در اندازه‌گیری اولیه طول غار 57.6 متر و عمق آن (فاصله بالاترین نقطه نقشه برداری تا پایین ترین نقطه نقشه‌برداری) 12.9 متر اندازه‌گیری شد.

پس از اتمام نقشه‌برداری و ثبت موقعیت جغرافیایی دهانه، بسمت پایین بازگشته و بسوی غار دوم در روز دوم حرکت کردیم.

از روستای دکاموند و پس از پیمایش مسیر خاکی با حدود ده دقیقه کوهپیمایی به دهانه زیبای غار مردریژ می‌رسیم. این غار نیز در منطقه شکار ممنوع گرین الشتر واقع است. مر در زبان محلی به معنای غار و دریژ به معنای دراز است و در مجموع مردریژ به معنای غار دراز یا بلند است. این غار دارای دو دهانه است که توسط یک ستون از هم جدا شده‌اند. وجود درخت ملهب در دهانه غار باعث زیبایی آن شده است. غار کاملا آهکی و بلحاظ غارخیزی فعال و دارای آب چکه و غارنهشته‌های آهکی می‌باشد. در غار تعدادی خفاش نعل اسبی کوچک بچشم خورد.

پس از عکسبرداری و ثبت موقعیت جغرافیایی دهانه غار، با تعیین ایستگاهها شروع به نقشه برداری از غار کردیم. با اندازه‌گیری دقیق دهانه توسط هشت اسپلی شات، کل غار که تنها شامل یک دهلیز میشد، توسط ۲۷ ایستگاه و با اندازه‌گیری طول، گرا و شیب برای تمام ایستگاهها و نیز فاصله هر ایستگاه با سقف و کف و دیواره‌ها و رسم دقیق آنها، نقشه‌برداری گردید. تمام غارنهشته‌ها در نقشه ثبت شده و بستر غار که عمده آن گل و لای و ماسه بود، مشخص گردید. در نهایت به طول اولیه 51.9 متر از این غار رسیدیم.

شکل ۲: مسیر حرکت بسمت غار سمسا

۱۵ شهریور:

صبح زود بسمت شهرستان درود حرکت کردیم. مبدا سه غار دیگر از این شهر آغاز می‌گردد. با پارک خودرو در محل اداره محیط زیست، همراه با محیط‌بانان بسمت ایستگاه قارون حرکت کردیم. در حدود یکساعت و نیم در امتداد رودخانه سزار تا رسیدن به پای مسیر صعود به سمت غارهای منو با خودرو و سپس با حدود یکساعت کوهپیمایی به دهانه غارهای منو ۱ و غار منو ۲ رسیدیم. غار منو ۱ دارای دهانه وسیع و چشم‌انداز زیبایی به دره است. ابعاد آن کوچک و کف آن را رسوبات ماسه پوشانده است. در این غار خفاش نعل اسبی بزرگ مشاهده گردید. پس از ثبت اطلاعات جغرافیایی دهانه، نقشه برداری از غار توسط یک ایستگاه و اندازه‌گیری طول، گرا و شیب در ۹ شات، به اتمام رسید و طول 34.9 متر برای این غار ثبت گردید.

پس از آن با تراورسی به سمت شمال، به دهانه عظیم غار منو ۲ می‌رسیم. ابتدای ورودی غار دیواره‌های فلواستون حاکی از آهکی بودن این غار است. از تالار اول که عبور می کنیم، غار با شیب -23 درجه بسمت پایین امتداد می‌یابد و سقف کوتاهتر می‌گردد. بگونه‌ای که بایستی نشسته بقیه مسیر را پیمود. آب چکه از سقف در حدی است که در برخی نقاط آب تجمع می‌یابد. در طول مسیر نی سودا و استالاگتیت به چشم می‌خورد. پس از حدود ۵۷ متر به تالار اصلی غار که سقف آن ۳۰ متر ارتفاع دارد، می‌رسیم. در این تالار فلواستونهای عظیم همراه با استالاکتیت، استالاگمیت و ستون به چشم می‌خورد. کلونی بزرگی از خفاش نعل اسبی کوچک جزو ویژگی‌های شاخص این غار است که به آن ارزش حفاظتی بالایی می‌بخشد. پس از این تالار با چاهی به عمق ده متر به انتها و فلواستونهای انتهایی غار می‌رسیم.

نقشه‌برداری از دهانه غار توسط ۴۰ ایستگاه انجام پذیرفت. در تمامی ایستگاهها طول، گرا، شیب و فواصل از دیواره‌ها و سقف و کف اندازه‌گیری و دیواره‌ها و سقف ترسیم گردید. بدلیل شیب زیاد این غار، دو نمای پلن (تصویر از بالا) و پروفایل (تصویر از کنار) غار رسم گردید.

همچنین از غارنهشته‌ها و کلونی خفاشها عکس‌برداری و فیلم‌برداری شد و شاخص TDS و دمای آب چکه‌ها اندازه گیری گردید.

شکل ۳: نمایی از مسیر دسترسی به غارهای منو

۱۶ شهریور:

از روستای چنار با حدود دو ساعت کوهپیمایی به دهانه غار وقت ساعت واقع در منطقه حفاظت شده اشترانکوه می‌رسیم. دو مسیر دسترسی به دهانه غار وجود دارد که یکی از آنها کوهپیمایی طولانی است و دیگری با درگیری با سنگ دسترسی سریع‌تری به غار دارد. این غار و چشمه انتهای آن بلحاظ ریتمیک بودن حائز اهمیت بوده و از انواع چشمه‌های کارستی محسوب می‌گردد.

دهانه غار در حدود ده متر ارتفاع دارد. ابعاد دهانه و همچنین چاه هوایی بالای آبشار انتهایی غار، با دقت بالا و توسط ۵۸ اسپلی شات، اندازه‌گیری و ترسیم گردید. ارتفاع چاه هوایی بالای آبشار که با سیفون پشت غار مرتبط است و آب از طریق آن تخلیه می‌گردد، 48.21 متر اندازه‌گیری شد.


فاز اول این برنامه با نمونه‌برداری از آب چشمه غار وقت ساعت جهت آنالیز و بازگشت به سمت درود با موفقیت به اتمام رسید.

شکل ۴: نمایی از مسیر دسترسی به غار وقت ساعت

فاز دوم:

ترسیم نقشه‌ها: ترسیم نقشه‌های غار ابتدا با تبدیل داده‌ها و ورود آن به محیط ویندوز و اجرای نرم‌افزارهای تحت ویندوز، انجام می‌شود. نقشه‌ها طبق استاندارد جهانی غارشناسی UIS‌ و با مقیاس‌های متناسب با ابعاد غار رسم می‌گردد. در تمامی نقشه‌ها علائم و نمادها و کادر نقشه یکسان و استاندارد می‌باشد. نقشه‌های غاری که به این شکل تهیه می‌گردند و دارای خطوط سنترلاین هستند می‌توانند ژئورفرنس شوند. بدین معنی که هر نقطه نقشه برداری دارای مختصات جغرافیایی خواهد بود. بدین گونه از هر نقطه از سطح زمین می‌توان به تمام نقاط غار توسط مختصات جغرافیایی دسترسی داشت.

ایجاد شیپ فایل‌ها در ArcMap GIS : GIS نرم افزاری است که امکان نقشه‌سازی، ویرایش، نمادگذاری، مدیریت‌داده‌ها، تجزیه‌وتحلیل و همچنین خروجی‌گرفتن از داده‌ها را در قالب نمودار، گزارش، چارت و نقشه فراهم می‌کند. در این محیط می‌توان نقشه‌های توپوگرافی را همزمان با مدل دیجیتالی ارتفاع، زمین‌شناسی و همچنین نقشه غارها بشکل همزمان نمایش داد و توسط آن به تحلیلی واضحی از موقعیت غارها نسبت به سایر عوارض زمین‌ دست یافت. این مراحل برای کلیه غارهای ثبت شده انجام گردید و بر روی GIS رقومی‌سازی شده و شیپ فایل تمامی غار تهیه گردید.

آنالیز و تیتراسیون آب: تیتراسیون یا تعیین غلظت یک محلول مجهول با روش‌های مختلف یکی از راه‌های تعیین کاتیون و آنیون‌های اصلی و نیز سختی آب است. کربنات، بی‌کربنات، کلسیم و منیزیم و همچنین PH و EC آب نمونه‌برداری شده از غار وقت ساعت را در آزمایشگاه اندازه گرفتیم.

اندازه‌گیری کربنات و بی‌کربنات آب

اندازه‌گیری کربنات و بی‌کربنات با روش تیتراسیون می‌باشد که برای محاسبه قليائيت نیاز به تعیین غلظت‌های کربنات و بی‌کربنات بر حسب کربنات کلسیم است. قليائيت آب بر اثر وجود يكي از تركيبات كربنات ، بي‌كربنات و هيدروكسيد ها حاصل مي‌گردد. معرف فنل فتـالئين با يون كربنات تركيب شده و ايجاد رنگ صورتي مي‌نمايد. رنگ صورتي ايجاد شده پس از تيتر شـدن بـا اسـيد و پـايين آمدن pH محيط تغيير كرده و محلول دوباره بي‌رنگ ميشود (به رنگ اوليه خود در ميآيد.) در واقع اولين لحظه تغيير رنگ دائمي از صورتي به بي‌رنگ نشان دهنده نقطه اكي والان مي‌باشد و در اينجاست كـه بايـد تيتر را متوقف نمود.

روش اجراي آزمایش کلسیم و منیزیم آب با EDTA

نمونه ها نیازی به آماده سازی ندارند، مگر نمونه هایی که دارای مقادیر زیادی مواد قابل صاف کردن باشند، که در این صورت باید بلافاصله پس از برداشت، با استفاده از صافی غشایی با منافذ 0.45 میکرومتر صاف شوند. نمونه آب غار وقت ساعت با توجه به خلوص و شفافیت بالا نیازی به صاف کردن نداشت. به وسيله پي پت، 50 میلی لیتر از نمونه را به یک ارلن 250 میلی لیتری انتقال می‌دهیم. سپس 4میلی لیتر محلول بافر و 3 قطره شناساگر مردانت بلک به آن میافزاییم. در این موقع محلول به رنگ قرمز مایل به ارغوانی یا بنفش در خواهد آمد و مقدار pHآن باید 10 0.1باشد. بلافاصله تیتراسیون را با افزودن محلول EDTA از بورت به ارلن در حال بهم زدن محلول، انجام می‌دهیم. تیتراسیون را ابتدا نسبتاً سریع و در نزدیکی نقطه پایان به آرامی انجام می‌دهیم.در آزمایش کلسیم و منیزیم آب با EDTA افزایش محلول EDTA را با تغییر رنگ محلول از قرمز مایل به ارغوانی یا بنفش به آبی ادامه می‌دهیم. نقطه پایانی جایی است که آخرین لکه‌های قرمز رنگ ناپدید شوند. با افزودن چند قطره دیگر از محلول ، EDTA رنگ محلول نباید تغییر کند. 50میلی لیتر از آب نمونه را به یک ارلن انتقال می‌دهیم. حجمی از محلول EDTA را که0.5 میلی لیتر کمتر از مقدار مصرفی در تیتراسیون باشد به آن میافزاییم. 4میلی لیتر محلول بافر و 3 قطره شناساگر مردانت بلکبه آن اضافه می‌کنیم. سپس قطره قطره EDTAبه آن بیافزایید تا به نقطه پایانی برسد.

حجم مورد استفاده حجم مجموع کلسیم و منیزیم می‌باشد. با تعیین مقدار کلسیم بطور جداگانه میتوان مقدار منیزیم را نیز محاسبه کرد.

آزمایش تیتراسیون نمونه آب غار وقت ساعت جهت تعیین کربنات، بی‌کربنات، کلسیم و منیزیم آب

تعاریف:

غار: طبق تعریف اتحادیه جهانی غارشناسی، هر حفره‌ای در زمین با حداقل ابعاد یک انسان را غار می‌گویند.

کارست

یک حوضه با هیدرولوژي مجزا و شکل مجزا تشکیل یافته از سنگهای با انحلال بالا و زه‌کشی زیرسطحی می باشد که دراثر انحلال زیـاد و توسـعه بالاي تخلخل ثانویه توسط آب بشکل طبیعی بوجود آمده است و با کانالهای انحلالی، گودالهای بسته، غار، فروچاله و دره‌های خشک شناخته می‌گردد.

استالاکتیت و استالاگمیت‌ها

استالاکتیتها جزو شناخته‌شده ترین اشکال غار هستند. کریستال‌های کلسیت در یک نی نوشابهای بصورت طولی و به سوی پایین رشد میکند و نی را دراز می‌کند. اما بیشتر نی‌های سودا در نهایت آب را در امتداد سطح خارجی خود هدایت می‌کنند و کریستال‌های کلسیت با جهت شعاعی را عمود بر سطح خارجی خود رسوب می‌دهند. این امر منجر به ضخیم شدن نی نوشابه بشکل "قندیل" کلاسیک می‌شود که بیشتر مردم آن را بعنوان استالاکتیت میشناسند.

استالاگمیت ها، برخی از آشناترین تشکیلات غار، به عنوان تپه‌های کلسیت توده‌ای که از آب چکانده شده‌ رسوب کرده اند، مشهور هستند. بسیاری از استالاگمیت ها می‌توانند به طور مطلق بواسطه وجود ایزوتوپ‌های رادیواکتیو که به طور طبیعی جایگزین کلسیم در زمان رسوبگذاری می شوند، تاریخ‌گذاری شوند. ساعت طبیعی استالاگمیت اجازه تاریخ‌گذاری یافته‌های دیرین‌شناسی و باستان‌شناسی مربوطه و همچنین سوابق آب و هوای گذشته ثبت‌شده در خود استالاگمیت ها را می‌دهد.

ستون‌ها

ستون‌ها توسط اتحاد استالاگمیت‌ها و استالاکتیت‌ها تشکیل می‌شوند. به عنوان اشکال غاری مرکب، آ‌نها در میان رده‌های خود، بلندترین غارنهشته‌های بشکل آزادانه ایستاده، در جهان را شامل می‌شوند.

دراپری یا پرده رسوبی

دراپری جزو زیباترین تشکیلات غار محسوب می‌گردند. دراپری از محلول‌های غنی از کلسیت که در امتداد یک سطح معلق جریان دارند، ته‌نشین می‌شوند. کشش سطحی به این محلولها اجازه می‌دهد تا به یک دیوار یا سقف شیب‌دار هنگامی که به آرامی به سمت پایین جریان می‌یابند، بچسبند. از دست دادن دی‌اکسید کربن به اتمسفر غار باعث می‌شود که محلول نسبت به کلسیت فوق اشباع شود که در دنباله های نازکی ته‌نشین می گردد. دنباله های کلسیت اولیه، که کمی پایین‌تر از سطح اطراف معلق هستند، به مسیرهای ترجیحی برای جریان پیوسته تبدیل می‌شوند و بنابراین به ورقه‌های نازک و ظریفی تبدیل می‌گردند.

چین و شکن‌ها در پرده‌های غار، که مسیر نامنظم مسیرهای جریان پیشرو را منعکس می‌کنند، یادآور پرده‌هایی از جنس پارچه نرم هستند و این شباهت، نام واضحی برای این اشکال فراهم کرده‌ است. نوارهای تیره و روشن، به طور کلی محصولی از افزایش و کاهش عرضه اسید آلی به محلول نشتی است.

نی سودا

نی سودا، اولین مراحل رشد استالاکتیت‌ها را نشان می‌دهند. آنها توخالی، کشیده، و عموما لوله‌های نیمه شفاف کلسیتی با قطر برابر با قطرات آب در امتداد طول خود هستند. قطراتی که در نوک رو به رشد یک نی سودا، قبل از افتادن به کف زمین دچار تردید می‌شوند، دی‌اکسید کربن را به جو غار می‌دهند و بنابراین مقداری از کربنات کلسیم را که در محلول حمل می‌کنند، رسوب می‌دهند. این کربنات کلسیم به تیغه‌های نازک کلسیت که مانند دندان تیز از نوک نی سودای در حال رشد بسمت پایین می‌آید، اضافه می‌شود.

فلواستون

فلواستون شاید جزو رایج‌ترین رسوبات غار باشد و تقریبا همیشه از کلسیت یا دیگر مواد معدنی کربناته تشکیل می شود. فلواستون در لایه‌های نازکی شکل می‌گیرد که در ابتدا به شکل کف زیرین و یا سنگ بستر دیوار در زیر است اما وقتی ضخیم‌تر می‌شود گرد می‌گردد. توده‌های فلواستون اغلب توسط دراپری ها در انتهای پایینی خود، لوله شده‌اند. ناخالصی ها در کلسیت ممکن است انواع رنگ‌ها را به فلواستون دهد، مانند نواحی قرمز (‏احتمالا به دلیل آهن)‏. فلواستون از آب جاری فعال (‏به جای آبی که از طریق ترک‌ها با فشار بیرون می زند) ‏شکل می‌گیرد که در آن دی‌اکسید کربن از دست رفته و ماده کربنات ته‌نشین می‌شود. این مکانیسم اصلی تشکیل‌دهنده استالاگمیتها است، و این دو اغلب با هم تشکیل می‌شوند.

مرجانی‌ها

مرجانی‌ها یاکورالوئیدها یکی از رایج‌ترین اشکال غار هستند، و می‌توانند فرم‌های مختلفی داشته باشند. این عبارت شامل تمام ساختارهای دستگیره ای، کروی، دکمه‌ای شکل، مرجانی شکل و یا قایقی‌شکل است که می‌توانند در بالا یا پایین آب تشکیل شوند. یکی از رایج‌ترین آن‌ها شبیه پاپ کورن است و اغلب به این اسم نامیده می‌شود. مرجان مرده یک شکل غیر معمول از مرجان است که همیشه روی زمین اتفاق می‌افتند. دلیل اشکال منحصر به فرد آن‌ها روشن نیست، چرا که دلیل شکل‌گیری آن‌ها حدس و گمان است. اغلب مرجانها در بالای آب از یک لایه نازک نشتی آب مملو از کلسیت توسعه یافته اند. چون مرجان مرده همیشه در کف زمین یافت می‌شود به احتمال زیاد در زیر آب شکل گرفته است. از طرف دیگر، مرجان‌های زیر آبی تمایل به گرد شدن بیشتری دارند در حالی که مرجان مرده همانطور که از اسمش پیداست، تیز شده‌است. راز تشکیل مرجانهای مرده مساله ای است که در انتظار حل آن هستیم.

ایستگاه: جهت برداشت اندازه گیری‌ها از درون غار به نقاط ثابت و غیر قابل تخریبی نیاز داریم که با علامتی مشخص می گردند . به این نقاط ثابت " ایستگاه " می‌گویند.

سنترلاین: خطوط فرضی ما بین ایستگاه ها

طول: طول بین دو ایستگاه نقشه‌برداری که مجموع آن طول غار را به ما می‌دهد.

گرا: زاویه مابین سنترلاین و شمال مغناطیسی

شیب: زاویه مابین سنترلاین و خط افق

شات Shot

اطلاعات اصلی که مابین دو ایستگاه برداشت می‌شود.

اسپلی شات Splay Shot

اطلاعات کمکی که اطراف یک ایستگاه برداشت می‌شوند. مانند چپ، راست، بالا و پایین که برای رسم دیواره‌ها و سقف مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نقشه‌برداری: به مجموعه برداشتهای شات و اسپلی شات از کل غار، رسم سنترلاین‌ها، دهانه‌ها با مقیاسی مشخص و ترسیم غارنهشته‌ها و عوارض غار، نقشه‌برداری گویند.

دقت گرید UISv2 6-4-EF نقشه‌برداری:

نقشه برداری با استفاده از تجهیزات کالیبره شده DistoX انجام شده است. تمامی جزئیات عمومی مورد توجه غارشناسی با دقت کافی نشان داده شده و ابعاد راهروها اندازه گیری شده‌اند. اطلاعات نقشه برداری با دست منتقل نشده و به صورت الکترونیکی بارگذاری شده اند

TDS: (Total Dissolved Solid)

میزان کل جامدات محلول در آب است. مجموع تمام مواد جامد آلی و غیرآلی در آب را شامل خواهد شد. وجود بیش از اندازه این مواد در آب تاثیر نامطلوبی بر کیفیت آن ایجاد نموده و بو و طعم و رنگ آن را تغییر خواهد داد. بر اساس استانداردهای بین المللی واحد اندازه گیری سختی کل آب ppm (مقدار ماده در یک میلیون) یا میلی گرم در لیتر می‌باشد.


غار کلدر

غار کَلدَر یکی از محوطه های کلیدی دوران پارینه سنگی میانه و جدید در ایران و غرب قاره آسیا است. این غار در طی سه فصل توسط یک تیم بین المللی به سرپرستی دکتر بهروز بازگیر مورد کاوش باستان شناختی قرار گرفته است. غار کلدر قدیمی ترین محوطه دوران پارینه سنگی جدید در ایران است. شواهد به دست آمده از این سایت، ایران را در زمره نخستین زادگاه‌های انسان‌های هوشمندی قرار داد که توانسته‌اند برای نخستین بار به قاره اروپا مهاجرت کنند. تاریخ نگاری به دست آمده از لایه‌های مربوط به دوران پارینه سنگی جدید غار کلدر با قدمتی بیش از ۵۴ هزار سال، گویای این حقیقت است که این محوطه نخستین خواستگاه اجداد اولیه انسان‌های هوشمند قاره اروپا تلقی می گردد. نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی غار کلدر نشان داد که در موج دوم مهاجرت انسان‌های هوشمند که نهایتا منجر به ورود این گونه انسان به قاره اروپا گردید، غار کلدر دارای قدیمی‌ترین شواهد فرهنگی می‌باشد. در فصل سوم کاوش‌های باستان شناختی این غار، بخشی از لایه‌های مربوط به دوران پارینه سنگی میانه نیز تاریخ نگاری گردید که قدمتی ۶۳ هزار ساله را نشان داد.

غار کلدر در شهرستان خرم‌آباد، بخش مرکزی، دهستان رباط نمکی، روستای قلعه‌سنگی واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۸۷۹۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

زمین‌شناسی غار کلدر:

محل دهانه غار بر روی سازند گورپی قرار میگیرد. این سازند شامل مارن و شیل با میان لایه های نازک آهکی است. به این ترتیب، از توان کارست شدگی مناسبی برخوردار نمی باشد. در مجاورت این محل، گروه تفکیک نشده بنگستان (سازندهای کژدمی، سروک، سورگاه و ایلام) شامل سنگ آهک و شیل رخنمون دارد. به نظر می رسد که تشکیل این غار بدلیل حضور سنگ های آهک در این گروه باشد.

موقعیت جغرافیایی:

N:33 33.441

E:48 17.580

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1300 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: خرم آباد

فون و فلور غار:

خفاش نعل اسبی کوچک rhinolophus hipposideros ، عنکبوت

پرسیاوشان نزدیک دهانه در سقف غار

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

نرده‌های درب ورودی غار جهت عبور خفاش و سایر پرندگان بایستی از حالت عمودی به حالت افقی تغییر یابد (شکل ۵).

مشخصات غار:

طول: 59.2 متر

عمق: 11.3 متر (7.9m -3.4m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی، افقی و دارای طبقه دوم با چاه هوایی

تزئینات (غارنهشته‌ها): فلواستون، دراپری (پرده رسوبی)، استلاگتیت و نی سودا

وضعیت آب: دارای آب نشتی و چکه ای از سقف

جنس بستر غار: شن و ماسه، سیلت، کلسیت، سنگریزه و آوار

درجه حفاظتی: درجه ۱

شکل ۵: دهانه غار کلدر

شکل ۶: دهانه غار کلدر از بیرون

شکل ۷: مسیر دسترسی به غار کلدر

شکل ۹: مسیر دسترسی سنگفرش شده به غار کلدر

شکل ۱۰: خفاش نعل اسبی کوچک غار کلدر

شکل ۱۱: نقشه غار کلدر با مقیاس ۱:۲۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۱۲: نقشه دهلیزهای غار کلدر بر روی Google Earth

غار قمری:

غار قَمَری یا اشکفت قمری مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در خرم‌آباد، بالای کوه مشرف به گرداب سنگی واقع شده و در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۱۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده ‌است. غار تاریخی قَمَری در غرب شهر خرم‌آباد و در سینه سفید کوه مشرف به این شهر زیبا و تاریخی واقع شده ‌است. کاوش رسمی این غار در سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۸ توسط پروفسور فرانک هول و باستان‌شناسان دانشگاه رایس انجام شده‌است. در این غار آثار و شواهدی از زندگی انسان در دوره پارینه سنگی میانی با قدمت حدود ۵۰٫۰۰۰ سال به دست آمده ‌است. در سال ۱۹۶۵ پروفسور فرانک هول به بررسی غار قمری پرداخت و تعدادی ابزار سنگی دستکاری شده و استخوان‌های حیوانات قابل شناخت به‌دست‌آورد که آن را به زمان بین موستری زیرین ۵۰٫۰۰۰ سال قبل از میلاد و (زارزی زیرین ۱۲٫۰۰۰ سال قبل از میلاد) نسبت می‌دهند.

آثار موستری خرم‌آباد شاید به اواخر این دوره می‌رسد و ظاهراً از سکونتگاه انسان اولیه در زاگرس حکایت می‌کند. از مشخصات ویژه این دوره ابزار مثلثی شکل سر نیزه‌ها، تیغه‌های جانبی که رواج آنها تقریباً سه برابر سر نیزه‌ها هستند و دیگر ابزار به صورت قلم‌های حکاکی ساده با رواج کمتری دیده می‌شوند. آثار بررسی شده در غار قمری شامل بقایای ادوات سنگی دوران موسترین همچنین بقایای استخوان حیوانات نیز که به سختی پوسیده شده بود، در اینجا مشاهده شده‌است.

زمین شناسی غار قمری:

دهانه این غار بر روی گروه تفکیک نشده بنگستان (سازندهای کژدمی، سروک، سورگاه و ایلام) شامل سنگ آهک و شیل رخنمون دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:33 29.315

E:48 20.445

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1299 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: خرم آباد

فون و فلور غار:

خفاش نعل اسبی کوچک rhinolophus hipposideros ، عنکبوت Brown recluse spider ، پشه، سوسک

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

نرده‌های درب ورودی غار جهت عبور خفاش و سایر پرندگان بایستی از حالت عمودی به حالت افقی تغییر یابد (شکل ۱۳).

مشخصات غار:

طول: 117 متر

عمق: 20.6 متر (18.9m -1.7m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی، افقی و دارای سه مسیر فرعی

تزئینات(غارنهشته‌ها): استلاگتیت و نی سودا، ریم استون (شکل ۱۷)، استلاگمیت و اشکال مرجانی (شکل ۱۶)

وضعیت آب: دارای آب نشتی و چکه ای از سقف

جنس بستر غار: شن و ماسه، سیلت، کلسیت، سنگریزه و آوار

چشمه گرداب سنگی:

TDS : ۲۴۰

دما: ۲۵ درجه سانتیگراد

درجه حفاظتی: درجه ۲

شکل ۱۳: دهانه غار قمری

شکل ۱۴: گالری ورودی غار قمری

شکل ۱۵: مسیر دسترسی به غار قمری

شکل ۱۶: اشکال مرجانی غار قمری

شکل ۱۷: ریم استون‌های غار قمری

شکل ۱۸: دهلیز انتهایی غار قمری با عرض کمتر از یک متر

شکل ۱۹: عنکبوت Brown recluse spider غار قمری

شکل ۲۰: نقشه غار قمری با مقیاس ۱:۲۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۲۱: نقشه دهلیزهای غار قمری بر روی Google Earth

غار یافته

غار یافته یک غار پیش از تاریخ و کهن در ۲۵ کیلومتری شهر خرم آباد است. این غار دارای بقایایی از زندگی در عصر پارینه‌سنگی جدید است و از همین روی اهمیت زیادی در مطالعات باستان‌شناسی خاور نزدیک و اروپا دارد. یکی از قدیمی‌ترین مدارک استفاده از زیورآلات ساخته شده از صدف و دندان در این غار یافته شده است که حدود ۳۵ هزار سال قدمت دارد.

نخستین کاوش علمی در غار یافته در سال ۱۹۶۵ توسط باستان‌شناس آمریکایی، فرانک هول انجام گرفت. از سال ۱۳۸۴ خورشیدی نیز دوره جدیدی از کاوشهای علمی از سوی هیئت مشترک ایران و بلژیک در این غار آغاز شده است.

این غار بلحاظ داشتن گکوی انگشت برگی که تنها گونه سوسمار در کوه‌های زاگرس است، دارای اهمیت جانورشناسی نیز می‌باشد.

زمین‌شناسی غار یافته:

مختصات اعلام شده برای این غار بر روی سازند آبرفتی بختیاری شامل تناوب کنگلومرای تحکیم نیافته و توده ای با ماسه سنگ قرار می گیرد. این سازند دارای قابلیت کارست شدگی نمی باشد. به نظر می رسد که تشکیل این غار به دلیل وجود سازند آسماری شامل سنگ آهک با توان کارست شدگی بسیار زیاد در این منطقه باشد که با فاصلهای حدود 2 کیلومتر در مجاورت این نقطه رخنمون دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:3330.509

E:4812.666

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1314 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: خرم آباد

فون و فلور غار:

زنبور، گکوانگشت برگی Fan-fingered Gecko (شکل ۲۴)، زنبور سرخ Asian hornet

باستان شناسی: ابزار سنگی دوره پارینه سنگی

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

نرده‌های درب ورودی غار جهت عبور خفاش و سایر پرندگان بایستی از حالت عمودی به حالت افقی تغییر یابد (شکل ۲۶).

مشخصات غار:

طول: 28.5 متر

عمق: 3.8 متر (2.9m-0.9m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی، افقی

تزئینات(غارنهشته‌ها): فاقد تزئینات

جنس بستر غار: شن و ماسه، آوار

درجه حفاظتی: درجه ۲

شکل ۲۲: گیاهان ورودی غار یافته

شکل ۲۳: دهانه غار یافته


شکل ۲۴: کگوی انگشت برگی غار یافته

شکل ۲۵: ابزار سنگی غار یافته

شکل ۲۶: دهانه غار یافته

شکل ۲۷ نقشه غار یافته با مقیاس ۱:۱۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۲۸: نقشه دهلیزهای غار یافته بر روی Google Earth

غار گاومیر زرین‌آباد

غار گاومیر روستای زرین آباد در ۳۰ کیلومتری غرب شهرستان دورود واقع است. این غار در بستر دولین واقع در توده آهکی جنوب غربی روستا قرار دارد. دهانه غار در سطح بدنه آب زیرزمینی اشباع قرار دارد و شیب ورودی غار به‌گونه‌ای است که رسوبات دانه درشت گراول و ماسه دهانه را مسدود کرده است. برای ورود به غار بایستی بخشی از رسوبات را حفر نمود تا بتوان وارد آبخوان گردید. غار دارای برخی غارنهشته‌های آهکی مانند فلواستون می‌باشد و بلحاظ منابع آبی دارای اهمیتی حفاظتی است.

زمین‌شناسی غار گاومیر:

دهانه این غار در سنگ آهک االیتی با توان کارست شدگی زیاد با سن ژوراسیک – کرتاسه قرار دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:3327.852

E:4846.716

ارتفاع دهانه از سطح دریا: 1845 m

فاصله نزدیک ترین روستا به غار: زرین آباد

فون و فلور غار: ماهی

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

با لایروبی نهرهای منتهی به غار می‌توان از آبخوان آزاد کارستی آن جهت تامین آب شرب بهره‌برداری نمود.

مشخصات غار:

طول: 10.9 متر

عمق: 0.9 متر

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

ارتفاع دهانه: ۲۰ سانتیمتر

نوع غار: فروچاله با دهانه ورودی هم سطح آبخوان

تزئینات(غارنهشته‌ها): فلواستون

وضعیت آب: اشباع

TDS: 136

دما: 17 درجه سانتیگراد

جنس بستر غار: شن و ماسه، سنگریزه

تصویر دهانه:

درجه حفاظتی: درجه ۲

شکل ۲۹: ورودی غار گاومیر

شکل ۳۰: ورود به آبخوان غار گاومیر

شکل ۳۱: آوار ورودی به غار گاومیر

شکل ۳۲: دولین منتهی به غار گاومیر

شکل ۳۳: آبخوان آزاد غار گاومیر

شکل ۳۴: فضای داخل غار گاومیر

شکل ۳۵: نقشه غار گاومیر با مقیاس ۱:۱۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۳۶: نقشه دهلیزهای غار گاومیر بر روی Google Earth

غار سمسا (دراش)

غار سمسا در نزدیکی روستای گریران از توابع شهرستان الشتر و در دره‌ای به نام دراش به معنای دره آتش قرار دارد. وجه تسمیه این دره وجود آتشکده‌هایی در گذشته در این دره بوده است. دهانه غار در ارتفاع ۱۹۶۴ متری و با کوهپیمایی در شیبی نسبتا تند، قابل دسترس است. آثار حفاری‌های غیر مجاز در آن بچشم می خورد که برخی از آنها با عمقی بیش از۳ متر حفر شده‌اند. با این وجود کاوش‌های باستانی قابل توجهی در آن صورت نگرفته است. در سقف غار کلونی بزرگی از خفاش به چشم می‌خورد و در فاصله کمی از آن کلونی بیدها دیده می‌شود که از آن نمونه برداری شد و گونه آن مشخص گردید.

زمین شناسی غار سمسا:

دهانه این غار در سنگ آهک غیر کریستالی اولیتیک یکنواخت االیتی با توان کارست شدگی زیاد با سن ژوراسیک – کرتاسه قرار دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:3355.443

E:4814.320

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1964 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: الشتر

فون و فلور غار:

بید axiopoena maura، خفاش نعل اسبی کوچک rhinolophus hipposideros، سوسک

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

حفاری‌های غیر مجاز در غار به چشم می‌خورد. این غار نیاز به اکتشافات باستان‌شناسی دارد. همچنین بدلیل وجود کلونی خفاش و احتمال برافروختن آتش درون غار در فصول سرد، بایستی اقدامات حفاظتی از آن صورت پذیرد.

مشخصات غار:

طول: 57.6 متر

عمق: 12.9 متر (11.6m -1.3m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی

تزئینات(غارنهشته‌ها): فاقد تزئینات

جنس بستر غار: شن و ماسه، سنگریزه، آوار

درجه حفاظتی: درجه ۲

شکل ۳۷: دهانه غار سمسا

شکل ۳۸: ورودی غار سمسا

شکل ۳۹: مسیر دسترسی به غار سمسا

شکل ۴۰: کلونی بید axiopoena maura در سقف غار سمسا

شکل ۴۱: بید axiopoena maura در غار سمسا

شکل ۴۲: نقشه غار سمسا با مقیاس ۱:۲۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۴۳: نقشه دهلیزهای غار سمسا بر روی Google Earth

غار مردریژ (دکاموند)

در حدود چهار کیلومتری جنوب شرقی روستای دکاموند و در انتهای زمین‌های آبرفتی پس از پیمودن مسیر سنگلاخ و کوهپیمایی بر روی یال شرقی مسیر، به غاری می‌رسیم که دارای دو دهانه در کنار هم بوده و یک درخت ملهب دهانه سمت چپی را پوشانده است. این غار آهکی و دارای تزيینات غار و آب چکه می‌باشد.

زمین شناسی غار مردریژ:

دهانه این غار در سنگ آهک غیر کریستالی اولیتیک یکنواخت االیتی با توان کارست شدگی زیاد با سن ژوراسیک – کرتاسه قرار دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:3353.900

E:4818.500

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1886 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: الشتر

فون و فلور غار:

خفاش نعل اسبی کوچک

درخت مهلب در دهانه غار (شکل ۴۵)

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

در این غار بدلیل وجود غارنهشته‌های آهکی زنده و کلونی خفاش و احتمال برافروختن آتش درون غار در فصول سرد، بایستی اقدامات حفاظتی صورت پذیرد.

مشخصات غار:

طول: 51.9 متر

عمق: 5 متر (3.4m-1.6m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی

تزئینات(غارنهشته‌ها): دراپری (پرده رسوبی)، نی سودا، فلواستون (شکل ۴۶)

وضعیت آب: دارای آب نشتی و چکه ای از سقف

جنس بستر غار: گل و لای

درجه حفاظتی: درجه ۳

شکل ۴۴: مسیر دسترسی به غار مردریژ

شکل ۴۵: دهانه غار مردریژ و درخت مهلب

شکل ۴۶: دراپری غار مردریژ

شکل ۴۷: نقشه غار مردریژ با مقیاس ۱:۲۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۴۸: قشه دهلیزهای غار مردریژ بر روی Google Earth

غار منو ۱:

از درود بسمت جنوب غرب و ایستگاه قارون که میرویم و پس از عبور از پل تاریخی سزار در دوراهی چم چیت، جاده سمت راست ما را به سمت دامنه کوه ازگنه هدایت می‌نماید که غارهای منو در دامنه آن واقع هستند. پس از حدود یکساعت و نیم کوهپیمایی به دهانه غار منو ۱ با عرضی حدود ۱۱ متر و ارتفاع ۴ متر می‌رسیم. رسوبات و جهت رسوبگذاری در این غار حاکی از جریان آب از انتهای غار به سمت دهانه در فصول بارندگی است.

زمین‌شناسی غار منو ۱:

این غار بر روی سازند آبرفتی بختیاری شامل تناوب کنگلومرای تحکیم نیافته و توده ای با ماسه سنگ قرار می گیرد. به نظر می رسد که تشکیل این غارها به دلیل وجود سازندی متعلق به سنوزوئیک از جنس سنگ آهک و ماسه سنگ مارنی باشدکه در مجاورت این نقاط رخنمون دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:33 23.217

E:48 55.054

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1799 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: درود

فون و فلور غار:

خفاش نعل اسبی بزرگ rhinolophus ferrumequinum

اقدامات حفاظتی مورد نیاز:

این غار بدلیل داشتن خفاش نعل اسبی بزرگ، دارای ارزش حفاظتی می‌باشد. همچنین دوده بجا مانده در سقف نشاندهنده آثار زندگی در گذشته است و نیازمند کاوش‌های باستان‌شناسی می‌باشد.

مشخصات غار:

طول: 35.2 متر

عمق: 4.7 متر (4.4m-0.3m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی

تزئینات(غارنهشته‌ها): فاقد تزئینات

جنس بستر غار: شن و ماسه، سنگریزه

درجه حفاظتی: درجه ۳

شکل ۴۹: دهانه غار منو ۱

شکل ۵۰: دهانه غار منو ۱

شکل ۵۱: نقشه غار منو ۱ با مقیاس ۱:۲۰۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۵۲: نقشه دهلیزهای غار منو ۱ بر روی Google Earth

غار منو ۲

از درود بسمت جنوب غرب و ایستگاه قارون که میرویم و پس از عبور از پل تاریخی سزار در دوراهی چم چیت، جاده سمت راست ما را به سمت دامنه کوه ازگنه هدایت می‌نماید که غارهای منو در دامنه آن واقع هستند. پس از حدود یکساعت و نیم کوهپیمایی به دهانه غار منو ۱ و با حدود ۵۰ متر صعود به دهانه عظیم غار منو ۲ می‌رسیم.

زمین‌شناسی غار منو ۲:

این غار بر روی سازند آبرفتی بختیاری شامل تناوب کنگلومرای تحکیم نیافته و توده ای با ماسه سنگ قرار می گیرد. به نظر می رسد که تشکیل این غارها به دلیل وجود سازندی متعلق به سنوزوئیک از جنس سنگ آهک و ماسه سنگ مارنی باشدکه در مجاورت این نقاط رخنمون دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:33 23.230

E:48 55.030

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1822 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: درود

فون و فلور غار:

کلونی خفاش نعل اسبی، بید

ویژگی خاص: دارای بزرگترین تالار غار در استان لرستان با حدود ۳۰ متر ارتفاع و فلواستونهای بزرگ

مشخصات غار:

طول: 160.3 متر

عمق: 28.1 متر (1.1m – 18.5m)

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: آهکی

تزئینات(غارنهشته‌ها): فلواستون، دراپری، استلاگمیت، استالاکتیت، ستون

وضعیت آب: دارای آب نشتی و چکه ای از سقف

TDS: 62

دما: ۱۶ درجه سانتیگراد

جنس بستر غار: شن و ماسه، سنگریزه، گل و لای و سیلت

درجه حفاظتی: درجه ۲

شکل ۵۳: ورودی غار منو ۲

شکل ۵۴: دهانه غار منو ۲

شکل ۵۵: فلواستون عظیم غار منو ۲

شکل ۵۶: نی سودا و استالامیت غار منو ۲

شکل ۵۷: فلواستون و استالاکتیت‌های غار منو ۲

شکل ۵۸: نقشه غار منو ۲ با مقیاس ۱:۲۵۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۵۹: نقشه دهلیزهای غار منو ۲ بر روی Google Earth

غار وقت ساعت

این چشمه کارستی ریتمی که بشکل آبشار از فرای یک فلواستون در انتهای غاری به همین نام جای است، در دامنه کوه پریز به ارتفاع ۳۰۵۰ متر در جنوب شهرستان دورود واقع شده است. نکته جالبی و منحصر به فردی که در مورد این آبشار وجود دارد این است که در حدود 50 دقیقه جریان دارد و حدود 2 ساعت متوقف می شود.

چشمه‌های ریتمیک از انواع چشمه‌های کارستی می‌باشند. آنها در زمره پدیده‌های جالبی کارستی محسوب می‌شوند و نسبتاً به ندرت رخ می‌دهند. تنها 30 تا 40 مورد از این نوع چشمه‌ها در تمام دنیا وجود دارند.

هیدروژئولوژی چشمه وقت ساعت:

هنگامی که سطح آب در غار به H 2 افزایش می یابد، تمام آب در غار از H2 به H3 به طور ناگهانی خارج می‌شود. این تخلیه طبق اصل سیفون انجام می‌شود. هنگامی که سطح آب بالاتر از H1 است و هنگامی که جریان ورودی از کانال زیرزمینی و شکاف‌های توده کارست زیاد است، یعنی بیشتر از حداکثر ظرفیت سیفون، پس چشمه به صورت ریتمیک عمل نمی‌کند، اما مانند هر چشمه سرریز کارست دیگری عمل می‌کند.

شکل ۶۰: تصویر شماتیک نحوه عملکرد چشمه ریتمی وقت ساعت

زمین‌شناسی غار وقت ساعت:

این غار بر روی سازند آبرفتی بختیاری شامل تناوب کنگلومرای تحکیم نیافته و توده ای با ماسه سنگ قرار می گیرد. به نظر می رسد که تشکیل این غارها به دلیل وجود سازندی متعلق به سنوزوئیک از جنس سنگ آهک و ماسه سنگ مارنی باشدکه در مجاورت این نقاط رخنمون دارد.

موقعیت جغرافیایی:

N:33 23.831

E:49 1.141

ارتفاع دهانه از سطح دریا:

1804 m

فاصله نزدیک ترین شهر به غار: درود

فون و فلور غار:

کبوتر

پرسیاوشان، خزه

ویژگی خاص: دارای چشمه ریتمیک با ساختار کنگرومرا و سیمان شدگی رسوبات آواری

مشخصات غار:

طول: 37.1 متر

عمق: 42.2 متر

دقت نقشه: گرید UISv2 6-4-EF

نوع غار: چشمه ریتمیک کنگرومرا و آهکی

تزئینات(غارنهشته‌ها): فلواستون

وضعیت آب: دارای آبشار ریتمی با زمان تخلیه ۵ ساعت

TDS: 116

دما در محل نمونه برداری: 12 درجه سانتیگراد

جنس بستر غار: شن و ماسه، سنگریزه، گل و لای

درجه حفاظتی: درجه ۲

جدول ۱: فاکتورهای آنالیز آب غار وقت ساعت

شکل ۶۱: دهانه غار وقت ساعت

شکل ۶۲: مسیر دسترسی به غار وقت ساعت

شکل ۶۳: غار وقت ساعت

شکل ۶۴: چشم‌انداز کوه قارون از غار وقت ساعت

شکل ۶۵: نقشه غار وقت ساعت با مقیاس ۱:۲۵۰ و طبق استاندارد اتحادیه جهانی غارشناسی UIS

شکل ۶۶: نقشه دهلیزهای غار وقت ساعت بر روی Google Earth

شکل ۶۷: موقعیت ۹ غار ثبت شده بر روی Google Earth

شکل ۶۸: موقعیت غارها بر رویArcMap (GIS)

سپاسگزاری

این پژوهش با حمایت و همکاری آقایان محمد نبی حسنوند (محیط زیست استان لرستان)، سعید هاشمی‌نژاد (زمین‌شناس زیست محیطی دانشگاه فردوسی مشهد)، حسین پارسانژاد، حبیب قاعد رحمت، امیری، وحید مبینی‌پور (استان لرستان)، دکتر امیر شمشکی (سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور) و دکتر معصومه غفاری (کارگروه ملی غارشناسی ایران) صورت پذیرفت که بدین وسیله از همکاری آنها قدردانی می‌گردد.

منابع

دانشنامه آزاد ویکی پدیا https://fa.wikipedia.org/

عدالتیان، سارا. نخعی، محمد. دولتی، اصغر.۱۴۰۱. بررسی ارتباط هیدروژئولوژیکی غارهای علیصدر و سراب از طریق نقشه برداری و ردیابهای ایزوتوپی. دانشگاه خوارزمی تهران.

Ford, D.C., & Williams, P.W. (2007). Karst Hydrogeology and Geomorphology.