روش جلوگیری از بارداری برای ورزشکاران زن بالغ یک انتخاب فردی است ، همانطور که برای هر زن دیگری این انتخاب وجود دارد ، با این حال ورزشکاران زن به خصوص اگر در سطح بالای رقابتی فعالیت دارند باید به فاکتورهای مضاعفی هنگام انتخاب روش پیشگیری از بارداری توجه نمایند. این مقاله مرور این فاکتورها برای توجه و توضیح چگونگی ارتباط آن با ورزشکاران زن است اما برای زنان بیمار ، انتخاب نهایی باید بهترین باشد. نقش این مقاله ارائه اطلاعات کلی برای تصمیمی آگاهانه است.
چرخه قاعدگی چیست ؟
چرخه قاعدگی توالی تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی در بدن زنان از آغاز یک دوره تا شروع دوره بعدی است . معمولا" این چرخه بین 28 تا 30 روز است ولی برخی از زنان چرخه ای طولانی تر یا کوتاه تر دارند. روز اول این چرخه خونریزی آغاز می شود و روز آخر، شروع چرخه بعدی است. چهار هورمون این چرخه را تنظیم می کنند :
1- هورمون محرک فولیکلول که از این به بعد آنرا FSH می نامیم (Folicle Stimulating Hormone)
2- هورمون لوتینایزینگ که از این به بعد آنرا LH می نامیم (Leutinizing Hormone)
3- استروژن
4- پروژسترون
که چرخه را به سه مرحله تقسیم می کنند :
1- فاز یا مرحله فولیکول (از آغاز چرخه خونریزی تا مرحله تخمک گذاری)
2- تخمک گذاری
3- فاز لوتئال (از تخمک گذاری تا شروع خونریزی بعدی)
هورمون FSH آغازگر کل فرآیند از ابتدای این چرخه می باشد، این هورمون توسط غدد هیپوفیز ، ساختار کوچکی از بنیان مغز تولید می شود. FSH آنچه را که می گوید انجام می دهد ، یعنی تحریک فولیکول . ساختاری است در تحمدان ها برای تخمک گذاری ، تحریک تخمک ها تا رسیدن به نقطه بلوغ و آمادگی برای باروری . فولیکول و تخمک در نیمه های چرخه قاعدگی به مرحله تکامل می رسند که معمولا" 14 روز بعد از شروع دوره قبلی است . درست قبل از این نقطه افزایش سطح استروژن ، هورمون تولید شده توسط تخمدان ، افزایش سطح LH و FSH از هیپوفیز را بدنبال خواهد داشت که موجب می شود فولیکول بالغ باعث تکمیل روند بلوغ و آزادسازی آن در فرآیندی به نام تخمک گذاری شود.
استروژن و پروژسترون نیز به تحریک ، رشد و توسعه پوشش رحم کمک می کنند، سپس تخمک های بارور دور از تخمدان و پائین لوله فالوب رحم شناور می شوند. در هر نقطه از این شناوری که معمولا" چند روز بیشتر طول نمی کشد، می تواند حتی با یک اسپرم بارور شود. زمانیکه تخمک بارور شد در دیواره توسعه یافته رحم فرو می نشیند ، حاصل آن بارداری زن است ، در عین حال فولیکول پاره شده (جسم ززد) همچنان به تولید پروژسترون و استروژن برای ایجاد ثبات در پوشش رحم در آماده سازی برای بستری شدن تخمک بارور شده ، ادامه می دهد. اگر تخمک بارور شده در این بستر قرار گیرد ، جفت ، یک ساختار عروقی برای تغذیه جنین، تولید استروژن و پروژسترون را ادامه خواهد داد و اگر تخمک با موفقیت بارور نشود یا در این بستر قرار نگیرد ، سطح استروژن کاهش خواهد یافت و موجب ریزش پوشش خارجی رحم و آغاز خونریزی قاعدگی و چرخه جدید خواهد شد.
چگونگی تاثیر هورمون ها و چرخه قاعدگی بر عملکرد ورزشکاران زن :
هر زنی می تواند از درد دوران قاعدگی ناشی از تخریب دیواره رحم به معنای واقعی بگوید ، خونریزی آزار دهنده است ، نیاز به استفاده از تامپون و دستمال های بهداشتی دارد و بسیاری از زنان درجات مختلفی از کرامپ های قاعدگی (درد و انقباض ماهیچه) و خروج خون و بافت از بدن را تجربه کرده اند. برخی از زنان تقریبا" در دوران پریود به دلیل کرامپ ها و خونریزی های شدید و یا هر دو این حالات زمینگیر می شوند.
در ورزشکاران زن پریودهای ماهیانه می تواند با ورزش و برنامه های تمرینی آنها تداخل یابد ، این تداخل به صورت احساس کند شدن سرعت ، تنبلی ، نفخ ، یبوست و سریع تر خسته شدن ، پدیدار می گردد. اگر غیرممکن نباشد ، بسیار دشوار است که گفته شود چه میزان از این حالات و احساسات فیزیولوژیک ، واقعی است و چه میزان بستگی به برداشتهای اجتماعی و روانی از قاعدگی دارد. با این حال هورمون هایی که سیستم تولید مثل را تنظیم می کنند به نوبه خود بر سیستم سایر ارگان ها و فرآیند متابولیک تاثیر می گذارند.
استروژن:
استروژن ها گروهی از هورمون های استروئیدی هستند(هورمون هایی که موجب تاثیر و رشد ارگانهـــــــای جنـــــسی می شوند) که عمدتا" توسط تخمدان ها تولید می شوند ، آنها در چربی و بافت ماهیچـه ای به هورمون های جنسی مردانه (آندروژن ها) تبدیل می شوند. همراه با اثر خود بر چرخه قاعدگی آنها همچنین برموارد زیر تاثیر می گذارند:
- سیتسم قلبی و عروقی : با تغییر مکانیسم لخته شدن خون که می تواند امکان لخته شدن خون را افزایش دهد و یا رگ های خونی را گشاد سازد
- سیستم های اسکلتی ، عضلانی و هپاتیک (کبد) : با تغییر تعادل متابولیک (سوخت و ساز) کربوهیدرات ها و چربی ، افزایش استفاده از چربی برای حفظ کربوهیدرات ذخیره ، تغییراتی که همچنین می تواند مقاومت به انسولین در نتیجه سطح بالای قند خون را افزایش دهد
- کلیه ها : که در نتیجه احتباس نمک ، منجر به تورم (ادم) ، افزایش وزن و افزایش فشار خون می شود
- سیتسم اسکلتی : با افزایش جذب کلسیم به استخوان ها از طریق ایجاد و حفظ تراکم استخوان ها
پروزسترون :
پروژسترون ها نیز گروهی از هورمون های استروئیدی هستند که فعالیت آندروژنی و ضد استروژنی دارند که شامل :
- افزایش درجه حرارت بدن
- افزایش میزان تنفس (تهویه دقیقه ای) ، واکنش ریه ها به کاهش اکسیژن در خون یا افزایش دی اکسید کربن ، به طور بالقوه موجب احساس تنگی نفس می شود
- تغییر احتباس کلیه ها از نمک و آب که منجر به نفخ و افزایش وزن می شود
تمامی این تغییرات در فیزیولوژی مطمئنا" تاثیری غیر مستقیم بر عملکرد ورزشی دارند ، با این حال اثرات مستقیم این تغییرات در سطوح هورمونی در طول چرخه قاعدگی بر عملکرد ورزشی همچنان نامشخص است. مطالعات در این زمینه منجر به نتیجه گیری های متضاد و استفاده از داده های ذهنی به جای عینی است (یعنی اغلب تکیه بر تفکرات ورزشکار دارند در صورتیکه آن چیزی که او انجام می دهد بر خلاف آن است) آنهایی که سطوح هورمون ها را برای زمانبندی مراحل این چرخه اندازه گیری می نمایند غالبا" از روش های متفاوتی برای اندازه گیری سطح هورمون استفاده می کنند ، با این حال جنبه هایی از عملکرد ورزشی که ممکــــــــــــــــــــــــــن است روی چرخه تغییرات هورمونی تاثیر بگذارند عبارتند از :
- کاهش غلظت هموگلوبین در دوران قاعدگی که ممکن است منجر به افزایش تهویه یا تنفس شود(به عنوان مثال افزایش سرعت تنفس)
- احتباس نمک و مایع و نیز اتساع عروقی خون که ممکن است سرعت جریان خون از طریق عضلات را کاهش دهد و ممکن است عملکرد عضلات را کمتر از حد مطلوب سازد
- تغییرات در توانایی ریه ها به پردازش کارآمد درمبادله گاز در خلال قاعدگی که منجر به افزایش تقاضای اکسیژن و افزایش احساس تنگی نفس شود
- افزایش اساسی درجه حرارت بدن در مرحله ترشح جسم زرد(نیمه دوم چرخه قاعدگی پس از تخمک گذاری) که ممکن است موجب افزایش احتمال گرمازدگی در ورزش های استقامتی طولانی (به عنوان مثال ماراتن) در درجه حرارت بالا شود.
- تغییرات متابولیک در مرحله ترشح جسم زرد زمانی که لاکتات خون (محصولی از شکست گلوکز در فعالیت های غیرهوازی است) ممکن است کاهش یابد در مقایسه با مرحله فولیکولار که منجر به افزایش استقامت می گردد.
- بــــــرخی از مطالعـــــات نشان می دهند کـــــه زنـــــــان در مرحله تخمک گذاری بیشتر مستعـــــد پارگــــــی ACL = Anterior Cruciate Ligament (رباط متقاطع قدامی) قرار دارند زیرا در این مرحله این اندام در حال پذیرش استروژن و پروژسترون می باشد
سایر مسائل مربوط به قاعدگی که روی عملکرد ورزشی تاثیر می گذارند :
- زنانی که مبتلا به پریودهای سنگین هستند به احتمال زیاد تبدیل به فردی کم خون می شوند، به دلیل کمبود آهن که با خون دفع می شود(ناتوانی بدن در ذخیره آهن هنگام خونریزی) ممکن است موجب تنگی نفس ، خستگی ، سرگیجه خفیف و تپش قلب شود و تمامی آنها موجب اختلال در عملکرد ورزشکار می شوند.
- زنانی که قاعدگی دردناکی دارند در خلال فعالیت ورزشی عملکرد ضعیفی به دلیل انقباص عضلات دارند
چرا گاهی اوقات ورزشکاران زن پریودی نامنظم دارند ؟
موضوع رایج برای ورزشکاران زن حرفه ای قطع چرخه قاعدگی است ، دلیل آن این است که آنها اغلب کالری بیش از آن چیزی که تأمین می کنند ، می سوزانند. این فشار کالریک فرض شده که موجب اختلال در چرخه هورمونی در ناحیه مغز می شود و کنترل این چرخه را در غدد هیپوفیز و تخمدان (هیپوتالاموس) بعهده دارد و این اختلال موجب می شود که مرحله تخمک گذاری به طور کلی قطع می شود و نشان دهنده این است که بدن کمتر قادر به تغذیه جنین است. همچنین شدت ورزش یا تمریناتی که انجام می شود یا حتی تنش های روانی ناشی از رقابت ، عامل دیگری در متوقف ساختن تخمک گذاری است و وقتی این عمل متوقف شود چرخه هورمونی افزایش یا کاهش خواهد یافت و موجب از دست رفتن فوائد این هورمون ها خواهد شد. واضح ترین این تاثیرات ، اثری است که بر متابولیسم استخوان می گذارد. زنانی که تخمک گذاری یا چرخه قاعدگی آنها متوقف شده در معرض خطر استئوپنیا (کاهش تراکم استخوان) و پوکی استخوان قرار دارند و مستعد شکستگی استخوان و خارج شدن از دور رقابت های ورزشی برای هفته ها و ماه ها هستند.
چگونه جلوگیری از بارداری بر این روند تاثیر می گذارد؟
به طور کلی دو نوع کنترل بارداری وجود دارد ، هورمونی و غیر هورمونی
روش های کنترل هورمونی شامل :
1- قرص های ضد بارداری
2- چسب های ضد بارداری که به شرحی که در تصویر نشان داده شده به پوست بدن چسبانده می شوند تا از انتشار هورمون در جریان خون برای جلوگیری از بارداری ، خود داری کنند
3- نوا رینگ Nuva ring : حلقه ای است کوچک در حد دو اینچ ، قابل انعطاف برای استفاده در واژینال که به راحتی استفاده و یا خارج می شود و یک بار در ماه بیشتر نیاز به استفاده ندارد ، این حلقه حاوی دو نوع هورمون استروژن و پروژسترون است که از عمل تخمک گذاری جلوگیری می کند
4- میرنا آیودی Mirna IUD : با آیودی معمولی فرق دارد ، وسیله است که به مدت طولانی دررحم وتخمدان ها قرار می گیرد و قادر است تا پنج سال از بارداری جلوگیری کند و عملکردی نظیر نوا رینگ دارد.
5- دپو پرو ررا Depo-Prorera : دارویی است از پروژسترون برای جلوگیری از بارداری با تاثیر بلند مدت که هر سه ماه یک بار تزریق می شود
6- ایمپلانون Implanon : لوله ای است غیر قابل تجزیه به رنگ سفید یا زرد کمرنگ و قابل انعطاف که حاوی 68 میلی گرم اتونوژسترل (استروئید پروژسترون) برای جلوگیری از بارداری می باشد و زیر پوست بازو قرار می گیرد.
روش های کنترل غیر هورمونی شامل :
1- آیودی IUD معمولی
2- کاندوم
3- کلاه دهانه رحم
4- دیافراگم ها
5- فمدوم یا کاندوم زنانه
6- ژل ها و فوم های اسپرم کش
زنان ورزشکاری که از نوع هورمونی برای جلوگیری از بارداری استفاده می کنند معمولا" بیشتر در معرض مسدود کردن و توقف چرخه هورمونی طبیعی خود قرار دارند. استروژن اگزوژن پروژستین ناشی از ضد بارداری به غدد هیپوفیز فرمان می دهند که LH و FSH تولید نکنند و در نتیجه عمل تخمک گذاری سرکوب می شود. آنها همچنین می توانند ضخامت پوشش رحم را تغییر دهند و احتمال دارد باروری تخمک را کاهش دهند.
چگونه هورمون های ضد بارداری بر عملکرد ورزشکار تاثیر می گذارند؟
پاسخ ساده این است که در واقع هیچ کس نمی داند ! مطالعات محدودی تاثیر بهره وری از اکسیژن را در ورزش زنان هنگام استفاده از هورمون های ضد بارداری ارزیابی نموده است ، این مطالعات چندان قابل توجه نیست اما کارایی استفاده از اکسیژن در زنان هنگام مصرف قرص یا سایر هورمون های ضد بارداری ایده آل به نظر نرسیده . درصد مصرف اکسیژن کاهش یافته نیز ناچیز است (حدود 2 تا 4 درصد) کاهش مصرف اکسیژن که برای یک ورزشکار تفریحی ممکن است رخ دهد با کاهشی که در روند تمرین ورزشکاران حرفه ای و نخبه صورت می گیرد البته یکسان نمی باشد.
آیا ورزشکاران زن مجاز به مصرف داروهای هورمونی ضد بارداری هستند؟
پاسخ صریح به این سئوال نیز هنوز قطعی نیست . ورزشکاران زنی که پریودهای سنگین توأم با درد و رنج دارند ممکن است به این نتیجه برسند که فوائد روانی کاهش از دست دادن خون و درد ،عملکرد ورزشی آنها را بهبود می بخشد. زنانی که در ورزش های رقابتی مشغول هستند ممکن است خرسند باشند از اینکه قادر به تأخیر در دوره قاعدگی شده اند تا در طول مسابقات حساس این مهم برای آنها گرفتاری ایجاد نکند. با این حال موارد منع مصرف روش های کنترل بارداری در ورزشکاران در تمامی سطوح وجود دارد این موارد شامل :
سابقه شخصی لخته شدن خون یا سابقه لخته شدن خون در بستگان درجه اول ورزشکار ، اختلالات شناخته شده درخون ، عملکرد ضعیف کبد ، سرطان سینه ، سابقه حمله قلبی ، فشار خون بالا، مصرف سیگار ، سردردهای میگرنی یا عمل جراحی که اخیرا" انجام شده باشد.
متأسفانه برای کسانی که به دنبال پاسخ قطعی هستند ، بیش از پاسخی صریح و روشن سئوالهای بیشتری در این زمینه مطرح است . آنچه که می توان با اطمینان اظهار داشت این است که هیچ مدرک موثقی دال بر پیشگیری از بارداری هورمونی که موجب کاهش عملکرد ورزش و عملکرد بسیاری از ورزشکاران حرفه ای زن باشد ، وجود ندارد با این حال هر ورزشکاری در واقع هر زنی باید روشهای مختلف کنترل بارداری را بررسی کند و بر اساس معیارهای شخصی درخواستها و بحثی دقیق با پزشک معالج خود ، تصمیم نهایی را بگیرد . برای برطرف کردن ابهامات خود در مورد کنترل بارداری زنان ورزشکار ضروری و بسیار مهم است که به دنبال مشاوره فوری با پزشک ورزشی برای مراقبت های مناسب باشید.
برچسبها: مقاله های پزشکی مختص زنان ورزشکار
